نماز عید یا نماز عیدین نمازی است که مسلمانان در عید فطر و عید قربان می‌خوانند. به فتوای فقیهان شیعه، این نماز در زمان حضور امام معصوم، واجب است و باید به جماعت خوانده شود. اما در عصر غیبت، مستحب است البته درباره به جماعت یا فراداخواندن آن اختلاف‌نظر وجود دارد.
نماز عید دو رکعت است: رکعت اول پنج قنوت و رکعت دوم چهار قنوت دارد. پس از نماز، دو خطبه خوانده می‌شود. وقت آن از طلوع آفتاب تا ظهر است و بهتر است زیر سقف اقامه نشود. نخستین نماز عید در شوال سال دوم هجری برگزار شد. از وقایع مشهور مرتبط با آن، پشیمانی مأمون عباسی از اقامه نماز عید فطر به امامت امام رضا(ع) است.
در ایران، نماز عید فطر ۱۳۵۷ش به امامت محمد مفتح و سخنرانی محمدجواد باهنر، به تظاهرات ضد حکومت پهلوی تبدیل شد. امامت نماز عید فطر در دوره جمهوری اسلامی در تهران، بیشتر بر عهده سید علی حسینی خامنه‌ای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران بوده است.
اهمیت و جایگاه
نماز عید نمازی است که مسلمانان در روز عید فطر و عید قربان اقامه می‌کنند. این نماز در منابع فقهی و روایی «صلاة العیدین» خوانده می‌شود. به‌گفته محمد بن جریر طبری، تاریخ‌نگار قرن سوم هجری، پیامبر اکرم برای نخستین بار در اول شوال سال دوم هجری نماز عید را اقامه کرد. مشارکت مسلمانان در نمازهای عید به‌ویژه نماز عید فطر بسیار گسترده است و در تمامی اماکن مقدس مسلمانان و شیعیان این نماز برپا می‌شود. در مناطق مختلف ایران نماز عید با حضور انبوه نمازگزاران و به جماعت اقامه می‌گردد.
در مشهد همه ساله این نماز در حرم امام رضا(ع) برگزار می‌شود. بنابر گزارشی در دوران قاجار این نماز در مشهد در مصلی برگزار می‌شده است. نماز عید در نجف در حرم امام علی(ع) و در کوفه در مسجد جامع کوفه و در کربلا در بین‌الحرمین اقامه می‌شود.
پشیمانی مأمون از اقامه نماز عید توسط امام رضا(ع)
بر اساس روایتی که در کتاب کافی نقل شده، مأمون، خلیفه وقت عباسی پس از ولایتعهدی امام رضا(ع) از او خواست نماز عید را اقامه کند و پس از اصرار مأمون، امام رضا(ع) پذیرفت، به‌شرط اینکه نماز را طبق روش و سنت پیامبر(ص) اقامه کند. با این حال بر اساس روایت مذکور، فضل بن سهل، وزیر مأمون عباسی، وقتی با استقبال مردم مواجه شد، به مأمون گفت که اگر علی بن موسی به محل نماز عيد برسد، مردم فريفته او می‌شوند، و از همین رو مأمون با فرستادن پیک از امام رضا(ع) خواست برگردد. به‌گفته مرتضی مطهری، دلیل اصلی جلوگیری مأمون از اقامه نماز توسط امام رضا(ع)، خطری بود که از استقبال مردم از امام رضا و اظهار علاقه و محبت به او احساس کرد؛ چرا که امام رضا(ع) بر خلاف روش خلفای عباسی و به دور از تجملات راهی مصلی شد و با استقبال مردم مواجه گردید.
نماز عید فطر تهران در سال ۱۳۵۷ش
نماز عید فطر تهران در سال ۱۳۵۷ش، در ۱۳ شهریور به‌امامت محمد مفتح و سخنرانی محمدجواد باهنر از روحانیان و مخالفان حکومت پهلوی در تپه‌های قیطریه برگزار شد و به راهپیمایی علیه حکومت پهلوی منتهی شد. بر اساس گزارش روزنامه اطلاعات، در سراسر ایران سه میلیون نفر در راهپیمایی عید فطر شرکت کردند. گفته شده که این راهپیمایی منجر به راهپیمایی روز ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ و کشتار راهپیمایان به دست نیروهای نظامی حکومت پهلوی شد.
اقامه نماز عید به امامت رهبر جمهوری اسلامی ایران
پس از آغاز رهبری سید علی خامنه‌ای در ایران (از سال ۱۳۶۸ش) نماز عید فطر تهران به امامت او برگزار می‌شود. وی در دوره رهبری امام خمینی نیز امام جمعه تهران بود و از سال ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۸ نماز عید فطر را اقامه می‌کرد. نماز عید فطر تهران در سال ۱۳۶۰ را اکبر هاشمی رفسنجانی اقامه کرده است.
نماز عید تهران، مدتی در دانشگاه تهران اقامه شده، ولی از سال ۱۳۶۲ش (عید فطر ۱۴۰۳ق) در محل مصلای بزرگ تهران برگزار می‌شود. نماز عید فطر در مصلی در سه سال پیاپی از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ش (مطابق با ۱۴۴۱تا ۱۴۴۳ق) به‌علت بیماری همه‌گیر کرونا برگزار نشد.
احکام و آداب نماز عید
«اَللّهُمَّ اَهْلَ الْکبْرِیاءِ وَالْعَظَمَةِ وَاَهْلَ الْجوُدِ وَالْجَبَروُتِ وَاَهْلَ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ وَاَهْلَ التَّقْوی وَالْمَغْفِرَةِ اَسْألُک بِحَقِّ هَذَا الْیوْمِ الَّذی جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمینَ عیداً وَ لِمـُحَمَّد صلی الله علیه وآله ذُخراً وَشَرَفاً وَ کَرامَةً وَمَزیداً أَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَنْ تُدْخِلَنی فی کُلِّ خَیرٍ أدْخَلْتَ فیهِ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد وَ أَنْ تُخْرِجَنی مِنْ کلِّ سوُءٍ اَخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّد صَلَواتُک عَلَیهِ وَ عَلَیهِمْ اَللّهُمَّ إنّی اَسْألُکَ خَیرَ ما سَألَکَ بِهِ عِبَادُکَ الصَّالِحوُنَ وَأَعوُذُ بِکَ مِمَّا اسْتَعَاذَ مِنْهُ عِبَادُکَ الْمـُخْلَصوُنَ؛ خدایا، ای اهل بزرگی و عظمت و ای اهل جود و قدرت مطلق و اهل گذشت و رحمت و اهل تقوا و مغفرت، از تو درخواست می‌کنم به‌حق این روز که برای مسلمانان عید قرار دادی و برای محمّد (درود خدا بر او و خاندانش) ذخیره و فزونی در برتری و مزیت، این که بر محمّد و خاندان محمّد درود فرستی و مرا در هر خیری که محمّد و خاندان محمّد را وارد کردی وارد کنی و از هر شرّی که محمّد و خاندان محمّد (درود خدا بر او و خاندانش) را بیرون آوردی مرا بیرون آوری، خدایا از تو درخواست می‌کنم، بهترین چیزی که بندگان شایسته‌ات درخواست کردند و به تو پناه می‌آورم از آنچه بندگان شایسته‌ات به تو پناه بردند»
شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۶.
بر اساس فقه شیعه، نماز عید در زمان حضور امام معصوم واجب است و باید به جماعت خوانده شود. اما در زمان غیبت امام معصوم، مستحب است با این حال جماعت خواندن آن در دوره غیبت اختلافی است؛ به فتوای امام خمینی، اگر ولی فقیه یا شخصی که از او اجازه دارد نماز عید را امامت کند یا به قصد رجا خوانده شود اشکالی ندارد؛ در غیر این صورت احتیاط واجب است که به جماعت خوانده نشود.
نماز عید دو رکعت است؛ در هر رکعت پس از حمد سوره دیگری خوانده می‌شود. گفته شده بهتر آن است که در رکعت اول سوره شمس و در رکعت دوم سوره غاشیه، یا در رکعت اول سوره اعلی و در رکعت دوم سوره شمس خوانده شود. همچنین در رکعت اول، بعد از سوره، پنج تکبیر و پنج قنوت خوانده می‌شود (بعد از هر تکبیر یک قنوت) و در رکعت دوم، چهار تکبیر و چهار قنوت. در قنوت، هر ذکر و دعایی مانند سایر نمازها خوانده شود کافی است، ولی بهتر است دعای مخصوصی خوانده شود که با «اللّهُمَّ اَهْلَ الْکبْرِیاءِ وَالْعَظَمَةِ...» شروع می‌شود.
خطبه
نماز عید همانند نماز جمعه دو خطبه دارد، با این تفاوت که خطبه‌های نماز عید پس از نماز ایراد می‌شود. بر اساس روایتی منقول از امام رضا که در کتاب فقهی جواهر الکلام نیز آمده، این تفاوت به‌خاطر آن است که نماز جمعه هر هفته برگزار می‌شود و اگر خطبه‌ها پس از نماز ایراد شود، مردم خسته می‌شوند و مصلی را ترک می‌کنند، اما نماز عید چون در سال فقط دو بار برگزار می‌گردد، مردم تا پایان خطبه‌ها می‌مانند. همچنین درباره واجب یا مستحب بودن خطبه‌های نماز عید میان فقها اختلاف‌نظر وجود دارد.
زمان اقامه
به‌گفته صاحب جواهر، بنابر نظر مشهور فقهیان شیعه، وقت نماز عید از طلوع خورشید تا وقت زوال (ظهر شرعی) است و اگر نماز عید در وقت خود خوانده نشود قضا ندارد. به‌فتوای امام خمینی، مستحب است نماز عید پس از بلندشدن آفتاب خوانده شود. همچنین صاحب جواهر از کتاب مدارک الاحکام نقل کرده است که علما اتفاق‌نظر دارند بر اینکه مستحب است نماز عید فطر با اندکی تأخیر از نماز عید قربان خوانده شود، چراکه در عید فطر مستحب است نمازگزار قبل از نماز عید افطار کند و زکات فطره‌اش را جدا نماید، اما در عید قربان مستحب است که قربانی و خوردن از گوشت آن پس از نماز باشد.
آداب
- گفتن ذکر «اَللهُ اَکبرُ اَلله اَکبرُ، لا اِلهَ اِلّا اللهُ وَاللهُ اَکبرُ، اَلله اَکبرُ وَلِله الحَمدُ، اَلله اَکبَرُ عَلی ما هَدانا» پس از نماز عید مستحب است.
- نماز عید، اذان و اقامه ندارد، اما مستحب است که مؤذن قبل از شروع نماز سه مرتبه بگوید: «الصلاة».
- مکروه است که نماز عید زیر سقف خوانده شود. روایت شده که امام علی(ع) در روز عید از منزل تا محل برگزاری نماز در بیرون شهر (کوفه)، پیوسته تکبیر می‌گفت. همچنین از عبدالله بن عمر نقل شده که رسول خدا(ص) پیاده برای نماز عید بیرون می‌رفت و پیاده برمی‌گشت. از ابورافع نقل شده که پیامبر(ص) از راهی غیر از راه آمدن برمی‌گشت.
- کسی که نماز عید فطر می‌خواند، باید زکاتش را پیش از نماز پرداخت کند یا به‌فتوای برخی، آن را از اموالش جدا کند؛ زیرا براساس روایات، منظور از «تزکی» و «فَصَلَّیٰ» در آیات «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکیٰ» و «وَذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّیٰ» دادن زکات فطره و خواندن نماز عید فطر است.
- مستحب است که نمازگزار پیش از نماز عید غسل کند، و دعاهایی که پیش از نماز و بعد از آن در کتاب‌های دعا ذکر شده را بخواند.
- مستحب است که نمازگزار در نماز عید بر زمین سجده کند و در هنگام گفتن تکبیرها دست‌ها را بلند کند و اذکار نماز را بلند بخواند.
- در روایتی از امام صادق(ع)، پوشیدن بهترین لباس و استفاده از بهترین عطر در نماز عید توصیه شده است.
گالری
- نماز عید فطر در مصلای تهران به امامت آیت‌الله خامنه‌ای (سال ۱۴۳۷ق).
- نماز عید در حرم عبدالعظیم حسنی در شهر ری ۱۳۵۱ش.
- نماز عید فطر در مسجد جامع دهلی. هندوستان.
- نماز عید فطر در رباط پایتخت مراکش.
- نماز عید در بین الحرمین. کربلا.
- رؤیت هلال