نماز باران یا نماز اِستِسقاء، نمازی مستحب است که برای درخواست باران در زمان خشکسالی اقامه می‌شود. در احادیث، برای رفع خشکسالی، بر انجام استسقا از جمله خواندن این نماز تأکید شده و در منابع روایی گزارش‌هایی از پیامبر اکرم(ص) و امامان(ع) درباره اقامه نماز باران نقل شده است.
در منابع فقهی، احکام و آدابی برای نماز باران بیان شده است؛ از جمله اینکه خواندن آن در هنگام قحطی مستحب است، و توصیه شده پیش از برگزاری آن سه روز روزه گرفته شود. همچنین آمده است که مردم در روز سوم به فضای باز یا بیابان رفته، نماز را به جماعت اقامه کنند و با تضرع و دعا از خداوند طلب باران نمایند.
در تاریخ شیعه، مواردی از استسقا شهرت یافته است؛ استسقای امام رضا(ع) که شیخ صدوق گزارش کرده و پس از آن باران نازل شد، و نماز بارانِ سید محمدتقی خوانساری در خشکسالی سال ۱۳۲۳ش در قم که در پی آن نیز باران شدیدی بارید.
چیستی و جایگاه
نماز باران یا نماز استسقا نمازی است که برای طلب باران از خداوند در زمان خشکسالی و بی‌آبی اقامه می‌شود. استسقا شامل نماز و دعا می‌گردد. بر پایه منابع حدیثی، پیامبر(ص)، امام علی(ع) و امام رضا(ع) استسقا کرده‌اند. همچنین دعاهایی برای طلب باران نقل شده است مانند دعای نوزدهم صحیفه سجادیه.
در کتاب‌های حدیثی و فقهی بخشی با عنوان نماز استسقا وجود دارد که شرایط، آداب و احکام مربوط به اقامه این نماز را بیان می‌کند.
استسقا پیش از اسلام نیز سابقه داشته است؛ ابن‌شهرآشوب نقل کرده، در دوره‌ای از خشکسالی، ابوطالب همراه گروهی از خاندان عبدالمطلب به مسجدالحرام رفت و پس از استسقا، باران نازل شد.
شیوه خواندن نماز باران
نماز استسقا دو رکعت دارد و تکبیرها و قنوت‌های آن مانند نماز عیدین است؛ با این تفاوت که در قنوت، به‌جای دعاهای نمازهای عید، از خداوند رحمت و باران درخواست می‌شود.
پس از پایان نماز، امام جماعت ردای خود را برعکس بر دوش می‌اندازد و بر منبر می‌رود. سپس رو به قبله، با صدای بلند، صد بار تکبیر می‌گوید. آنگاه رو به سمت راست، صد بار «سُبحان‌اللّه»، و رو به سمت چپ، صد بار «لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ إِلّا بِاللّه» می‌گوید. سپس رو به مردم کرده، صد بار «الحمدلله» بر زبان می‌آورد. در ادامه، دست‌ها را بالا می‌برد و از خداوند طلب باران می‌کند و مردم نیز با او دعا می‌کنند. پس از این، خطبه‌ای ایراد می‌کند و در آن با تضرع بسیار، از خداوند درخواست رحمت و باران می‌نماید.
احکام نماز باران
برخی از مستحبات و آداب نماز استسقا به شرح زیر است:
- خواندن نماز استسقاء در هنگام بی‌آبی و خشکسالی مستحب است.
- به جماعت برگزار می‌شود.
- مستحب است مردم سه روز روزه بگیرند و در روز سوم، برای اقامه نماز، از خانه خارج شده و به بیابان بروند.
- بهتر است روز سوم دوشنبه باشد و اگر نشد، جمعه.
- بهتر است این نماز در مساجد برگزار نشود.
- در این نماز، به جای اذان و اقامه گفته می‌شود: «اَلصَّلاة اّلصَّلاة».
- مستحب است سالخوردگان و کودکان را نیز با خود ببرند و میان کودکان و مادرانشان جدایی بیندازند. به‌گفته صاحب‌جواهر، این کار به قصد ایجاد فضای گریه و زاری و جلب رحمت خداوند صورت می‌گیرد.
استسقاهای مشهور
شیخ صدوق گزارش کرده است که امام رضا(ع) به‌درخواست مأمون خلیفه عباسی در پی یک خشکسالی، استسقا کرد و پس از آن باران فراوان بارید. نمونه‌های دیگری نیز از نماز باران ذکر شده است، از جمله محمدصادق قمی (درگذشت: ۱۲۹۸ش) و سید محمدتقی خوانساری در سال ۱۳۲۳ش، در قم که هر بار پس از اقامه نماز استسقا باران نازل شد.
همچنین در خشکسالی سال ۱۹۰۰م در زنگبار، سید عبدالحسین مرعشی از روحانیان شیعه مقیم آنجا از شیعیان خواست نماز استسقا به‌جا آورند و پس از آن باران باریدن گرفت.
- خطبه ۱۴۳ نهج البلاغه
- دعای نوزدهم صحیفه سجادیه