| مناصب شرعی | |
| پیامبر | |
| امام | |
| قاضی | |
| حاکم شرع | |
| امام جمعه | |
| امام جماعت | |
| ولی فقیه | |
| مرجع تقلید | |
| امیر الحاج | |
| نایب خاص | |
| نایب عام | |
امام جمعه، پیش‌نمازِ نماز جمعه. بر پایه فتواهای فقیهان، عدالت، حلال‌زادگی، ایمان، بلوغ و مردبودن از شرایط تصدی امامت جمعه است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) خود نماز جمعه را می‌خواندند یا افرادی را برای اقامه آن تعیین می‌کردند.
در حکومت‌های اسلامی، امامت جمعه منصبی حکومتی هم بود. ازاین‌رو حاکمان خود نماز جمعه را اقامه می‌کردند یا امامان جمعه را منصوب می‌کردند. از جمله در حکومت‌های امویان، عباسیان، عثمانیان و صفویان امامان جمعه را حاکمان منصوب می‌کردند.
در جمهوری اسلامی ایران، شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه که اعضای آن را رهبر منصوب می‌کند، امور نماز جمعه شهرها را مدیریت می‌کند.
شرایط و احکام امام جمعه
امام جمعه کسی است که نماز جمعه را امامت می‌کند با این حال به گفته سید محمد صدر امام جمعه کسی است که با دستور او نماز جمعه واجب می‌شود. شرایط امام جمعه همان شرایط امام جماعت است. در منابع فقهی عقل، بلوغ، ایمان، عدالت و حلال‌زادگی از شرایط امام جماعت شمرده شده است. مَردبودن از دیگر شرایط امام جمعه است و امامت جمعه زن حتی برای زنان هم صحیح نیست.
به‌فتوای فقیهان، مستحب است امام جمعه رسا و فصیح صحبت کند، بر اوقات نماز مواظبت داشته باشد، به سخنان خود عمل کند، حین خطبه عمامه بر سر داشته باشد، به عصا یا اسلحه تکیه کند و رو به نمازگزاران بایستد.
امامت جمعه، منصبی حکومتی
به گفته رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه شیعه، امامت جمعه همیشه منصبی حکومتی بوده است. در صدر اسلام، نماز جمعه به امامت پیامبر(ص)، امام علی(ع) و یا افرادی از طرف آنها امامت می‌شد. همچنین در حکومت‌های امویان، عباسیان و عثمانیان، خود خلفا یا کارگزارانشان نماز جمعه را اقامه می‌کردند. خلفا امامان جمعهٔ مرکز خلافت را منصوب می‌کردند و انتخاب ائمه جمعهٔ شهرهای دیگر برعهده والیان و امیران بود.
در ایرانِ دوره صفویه (۹۰۷-۱۱۳۵ق)، شاهان امامان جمعه را منصوب می‌کردند. در این دوره، معمولاً شیخ‌الاسلام هر شهر، این منصب را برعهده داشت؛ اما گاه عالمانی که شیخ‌الاسلام نبودند، مانند ملامحسن فیض کاشانی، به‌درخواست شاه، امامت جمعه را برعهده می‌گرفتند. محقق کرکی، شیخ بهایی، میرداماد، محمدتقی مجلسی، علامه مجلسی، محمدباقر سبزواری و لطف‌الله اصفهانی از امامان جمعه در این دوره بودند. در دوره قاجار، (۱۲۱۰ـ۱۳۴۴ق) منصب امامت جمعه بیشتر جنبه موروثی یافته بود و خاندان‌های خاتون‌آبادی و مجلسی در تهران و اصفهان امامت جمعه را برعهده داشتند.
منصب امامت جمعه در جمهوری اسلامی
- «بسم الله الرحمن الرحیم
خدمت جناب مستطاب سیدالاعلام و حجت‌الاسلام آقای حاج سید علی خامنه‌ای ـ دامت افاضاته چون حضور جناب مستطاب حجت‌الاسلام و المسلمین آقای منتظری دامت افاضاته در حوزه مقدسه قم لازم بود و ایشان انصراف خودشان را از امامت جمعه تهران اعلام نمودند، جنابعالی که بحمدالله به حُسن سابقه موصوف و در علم و عمل شایسته هستید به امامت جمعه تهران منصوب می‌باشید. از خداوند متعال توفیق جنابعالی را در ارشاد و هدایت مردم خواستارم.»
تاریخ بایگانی، امام خمینی، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج۱۲، ص۱۱۶.
از نظر امام خمینی، تصدّی منصب امامت جمعه در حکومت اسلامی منوط به اِذن ولی‌فقیه است. در جمهوری اسلامی ایران، شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه که اعضایش با حکم ولی فقیه منصوب می‌شوند، امور مربوط به نماز جمعه را برعهده دارد.
سید محمود طالقانی نخستین امام جمعه تهران پس از انقلاب اسلامی بوده است. او در ۵ مرداد ۱۳۵۸ش، اولین نماز جمعه تهران در جمهوری اسلامی را امامت کرد. دومین امام جمعه تهران حسینعلی منتظری بود و پس از وی سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران هم در ۲۴ دی ۱۳۵۸ش توسط امام خمینی به عنوان امام جمعه تهران منصوب شد.
امام جمعه موقت
در ایران، در کنار امام جمعه دائم، افرادی به‌عنوان امام جمعه موقت انتخاب می‌شوند تا در غیاب امام جمعهٔ دائم نماز جمعه را اقامه کنند. احمد جنتی، محمد امامی کاشانی، اکبر هاشمی رفسنجانی و سید حسن طاهری خرم‌آبادی برخی از امام جمعه‌های موقت تهران در دوره امامت جمعه آیت‌الله خامنه‌ای بوده‌اند.
امامان جمعه مشهور ایرن
در ایران پس از استقرار جمهوری اسلامی، افراد زیادی به اقامه نماز جمعه پرداختند. کتاب دانشنامه ائمه جمعه کشور به معرفی این افراد اختصاص دارد، برخی از آنها عبارتند از:
- سید محمود طالقانی، تهران
- سید علی خامنه‌ای، تهران
- علی مشکینی اردبیلی، قم
- عبدالله جوادی آملی، قم
- احمد جنتی، قم و تهران
- محی‌الدین حائری شیرازی، شیراز
- سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، تهران
- سید جلال‌الدین طاهری اصفهانی، اصفهان
- غلامرضا حسنی، ارومیه
- سید احمد علم‌الهدی، مشهد
- سید محمدعلی آل‌هاشم، تبریز
- سید روح‌الله خاتمی، یزد
- سید محمدعلی موسوی جزائری، اهواز
در عراق، عبدالمهدی الکربلائی و سید احمد الصافی پس از سقوط نظام بعثی امام جمعه کربلا شدند و نماینده آیت‌الله سیستانی به شمار می‌روند.
امام‌جمعه‌های شهید
چند امام جمعه (قاضی طباطبائی، مدنی، صدوقی، دستغیب و اشرفی اصفهانی) نیز در سال‌های نخستین دهه ۱۳۶۰ش در ایران در اثر حوادث تروریستی به شهادت رسیدند که به شهدای محراب معروف شدند. در عراق سید محمدباقر حکیم در سال ۱۳۸۲ش بعد از اقامه نماز جمعه در انفجار تروریستی به شهادت رسید. پیش از او سید محمد صدر (درگذشت:۱۳۷۷ش) در دوران حکومت صدام حسین در کوفه در عراق نماز جمعه برپا می‌کرد و به دستور او در چند شهر دیگر عراق نیز نماز جمعه اقامه شد. او نیز در یک حمله تروریستی شهید شد.