سوره طلاق شصت و پنجمین سوره و از سورههای مدنی قرآن است که در جزء بیست و هشتم جای دارد. نامگذاری این سوره به نام طلاق به دلیل اشاره به احکام طلاق در بیشتر آیات این سوره است. در بخش اول سوره طلاق از كلياتى درباره احكام طلاق همراه با انذار، تهديد و بشارت سخن گفته شده و در بخش دوم به عظمت خداوند، جایگاه پیامبر(ص)، پاداش صالحان و مجازات بدكاران اشاره شده است.
باقی ماندن بر سنت رسول خدا(ص) و امان از آتش دوزخ از ثمرات تلاوت این سوره بیان شده است.
شأن نزول نخستین آیه سوره طلاق
مقالهٔ اصلی: آیه عده طلاق
درباره شأن نزول نخستین آیه سوره طلاق «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ…؛اى پيامبر، چون زنان را طلاق گوييد، در [زمانبندى] عدّه آنان طلاقشان گوييد و حساب آن عدّه را نگه داريد» آمده است این آیه درباره عبدالله بن عمر که زنش را در حال حیض طلاق داده بود، نازل شد. با نزول این آیه پیامبر(ص) به عبدالله دستور داد به زنش رجوع کند و او را در خانه نگه دارد تا زمانی که از حیض پاک شد، اگر همچنان خواستار طلاق همسرش بود، بدون انجام عمل زناشویی او را طلاق دهد.[۱۳]
آیات مشهور
فرازی از آیههای دوم وسوم سوره طلاق
«وَ مَن يَتَّقِ اللَّـهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا *وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّـهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ۚ إِنَّ اللَّـهَ بَالِغُ أَمْرِهِ ۚ قَدْ جَعَلَ اللَّـهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا ﴿۲و۳﴾»
(هر كس از خدا پروا كند، (خدا) براى او راه بيرونشدنى قرار مىدهد و از جايى كه حسابش را نمىكند، به او روزى مىرساند و هر كس بر خدا اعتماد كند او براى وى بس است. خدا فرمانش را به انجامرساننده است. به راستى خدا براى هر چيزى اندازهاى مقرر كرده است.)
مفسران درباره شأن نزول و تفسیر فراز پایانی آیه دوم و فراز آغازین آیه سوم سوره طلاق که غالباً با هم خوانده میشود، با استناد به روایات مباحثی درباره جمع بین عبادت و تقوا از یک سو و تلاش و توکل از سوی دیگر مطرح کردهاند[۱۴]علامه طباطبایی این دوآیه را از غُرر آیات[یادداشت ۳] قرآن دانسته و رعایت تقوی و ورع و پایبندی به دستورات الهی و رعایت حرمتشان را راهی برای برون رفت ازمشکلات زندگی برشمرده است.وی همچنان حقیقت تقوی و توکل را معرفت به اسماء و صفات حق و انجام واجبات و ترک محرمات میداند که نتیجهاش فانی شدن اراده انسان در اراده الهی وقرار گرفتن تحت ولایت خداوند وبهره مندی از روزی های مادی و معنوی است. [۱۵] درباره شأن نزول این دو فراز آمده است، پسر عوف بن مالک اشجعی توسط مشرکان اسیر شد. عوف نزد پیامبر(ص) برای بیتابی همسرش در فراق فرزندش چارهجویی کرد. حضرت فرمود صبر پیشه کنید و زیاد ذکر لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ إِلّا بِالله بگویید. آنان نیز دستور پیامبر را انجام دادند تا روزی پسرشان از غافلگیری دشمن استفاده کرد و همراه با گله گوسفندانشان فرار کرد. به همین مناسبت این دو فراز نازل شد.[۱۶]
مجمع البیان ذیل این آیه از پیامبر(ص) نقل کرده است که هرکس تقوا پیشه کند، خدااو را از شبهات دنیا و سختیهای مرگ و قیامت حفظ میکند و با استناد به روایتی از امام صادق(ع) فرموده است: هرکس تقوا پیشه کند، خداوند به داراییهای او برکت میدهد.[۱۷]
در تفسیر نمونه توصیهٔ خدا به تقوا و امیدبخشی او را به این جهت دانسته است که در آیات پیش، سخن از طلاق و نگرانی از مسائل معیشتی، ممکن است سبب عدم رعایت عدالت از طرف زن و شوهر یا شاهدان شود؛ به همین دلیل امر به رعایت تقوا کرده است.[۱۸]
علامه طباطبایی نیز در تفسیر المیزان ذیل این دو فراز گفته است: هرکس از کارهای حرام دوری کند، خداوند راه نجاتی از تنگیهای زندگی برای او فراهم میکند؛ چرا که دین خدا بر اساس فطرت انسان است و انسان را به چیزی رهنمون میشود که سعادت دنیا و آخرتش را تضمین میکند؛ بنابراین انسان مؤمن نباید بترسد که اگر تقوا پیشه کند، از زندگی خوب در این دنیا، محروم میشود.[۱۹]
آيات الاحکام
هفت آیه ابتدایی سوره طلاق را که درباره احکام طلاق، عده طلاق، نفقه زنان باردار مطلقه و احکام رضاع است، جزو آیات الاحکام دانستهاند.[۲۰]
فضیلت و خواص سوره طلاق
مقالهٔ اصلی: فضائل سور
در فضیلت تلاوت سوره طلاق از پیامبر(ص) آمده است کسیکه سوره طلاق را بخواند، بر سنت رسول الله خواهد مُرد.[۲۱] شیخ صدوق نیز از امام صادق(ع) نقل کرده است هرکس سورههای طلاق و تحریم را در نمازهای واجب بخواند، خداوند او را در روز قیامت از ترس و حزن و آتش دوزخ در امان میدارد و او را به سبب خواندن اين دو سوره و محافظتش(تداوم قرائت) برآن به بهشت مىبرد؛ زيرا اين دو سوره به پیامبر(ص) تعلق دارد.[۲۲]
