تَشَهُد از واجبات نماز که در رکعت دوم و رکعت آخر نماز پس از دو سجده خوانده می‌شود و حاوی اقرار به یگانگی خدا پیامبری حضرت محمد(ص) و همچنین صلوات بر پیامبر و خاندان او است: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ».
تشهد از اجزای غیر رُکنی نماز است و از همین رو گرچه خواندن آن واجب است، اما فراموشی آن باعث باطل شدن نماز نمی شود.
ذکر
تشهد از اجزای واجب نماز است که به گفتن شهادتین (گواهی دادن به یگانگی خدا و پیامبری حضرت محمد(ص)) و فرستادن صلوات بر پیامبر(ص) در رکعت دوم و رکعت آخر پس از دو سجده و قبل از سلام نماز اشاره دارد.
چنانکه علی مشکینی، از فقیهان شیعه گفته است، ذکر تشهد بر اساس نظر مشهور فقهای شیعه، چنین است: «اَشْهَدُ اَنْ لااِلهَ اِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ؛ (شهادت می‌دهم که معبودی سزاوار پرستش نیست مگر خدایی که یگانه و بی‌شریک است. شهادت می‌دهم که محمد(ص) بنده خدا و فرستاده او است. خدایا رحمت بفرست بر محمد و آل محمد.») با این حال مقدار واجب تشهد که در آثار فقهی فقیهان بزرگی همچون علامه حلی و محقق کرکی ذکر شده، کوتاه‌تر بوده و عبارت است از: «أشهد أن لا إله إلّا الله و أشهد أن محمدا رسول الله اللهم صل على محمد و آل محمد». بر همین اساس، علامه حلی در کتاب النهایه در واجب بودن فراز «وحده لا شریک له» در تشهد تردید کرده است.
احکام
برخی از احکام تشهد عبارتند از:
- در هنگام خواندن تشهد، رعایت موالات به معنای پشت سر هم خواندن، ترتیب، طمأنینه و صحیح خواندن کلمات شرط است.
- مستحب است که نمازگزار در هنگام تشهد دست‌هایش را روی ران پای خود بگذارد، انگشت‌ها را به یکدیگر بچسباند و به دامان خود نگاه کند.
- در هنگام تشهد، تَوَرُّک مستحب است، یعنی پای چپ زیر ساق پای راست باشد و نمازگزار روی ران چپ بنشیند.
- در هنگام تشهد، گفتن ذکرهایی مستحب است؛ از جمله عبارت اَلْحَمدُلله یا بِسْمِ اللهِ و بِاللهِ وَ الْحَمدُ لِلهِ وَ خَیرُ الأسماءِ لِله پیش از ذکر تشهد، و عبارت وَ تَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَه پس از آن.
حکم فراموش کردن تشهد
به فتوای مراجع تقلید، اگر نمازگزار تشهد را فراموش کند و تا پیش از رکوعِ رکعت بعد متوجه شود، باید بلافاصله بنشیند و تشهد را بخواند و سپس نماز را ادامه دهد. بر اساس فتوای سید محمدرضا گلپایگانی، سید ابوالقاسم خویی، میرزا جواد تبریزی و لطف‌الله صافی گلپایگانی، در چنین حالتی، نمازگزار باید پس از پایان نماز دو سجده سهو به جا آورد. اگر نمازگزار در رکوع یا بعد از آن متوجه شود که تشهد رکعت قبل را نخوانده، باید پس از تمام کردن نماز، تشهد را قضا کند و بنابر احتیاط واجب برای تشهد فراموش شده دو سجده سهو به جا آورد.در قضاى سجده و تشهّد فراموش شده تمام شرايط نماز مانند طهارت و قبله و شرطهاى ديگر لازم است و بايد بلافاصله بعد از نماز انجام دهد و در تشهّد فراموش شده باید سلام هم داده شود.