طمأنینه یا استقرار در نماز، به معنای آرامش و ثابت بودن بدن نمازگزار است و یکی از واجبات نماز به شمار می‌رود. این مفهوم به دو صورت بررسی می‌شود: یکی مربوط به وضعیت بدن نمازگزار که باید آرام و بدون حرکت اضافی باشد، و دیگری به مکان نمازگزار که باید ثابت و رو به قبله باشد.
به گفته فقیهان، در صورت عدم رعایت طمأنینه در نماز، به ویژه در اذکار و قیام‌ها، نماز باطل است. برخی روایات به شدت بر عدم قبولی نماز بدون طمأنینه تأکید دارند و آن را معادل عذاب تارک الصلاة دانسته‌اند. همچنین، در صورتی که نمازگزار از روی عمد طمأنینه را رعایت نکند، باید نماز را دوباره بخواند.
فقها طمأنینه را از ارکان نماز نمی‌دانند و در صورت فراموشی، نماز باطل نمی‌شود. طمأنینه در بخش‌های مختلف نماز، مانند قرائت اذکار، قیام بعد از رکوع، نشستن بین دو سجده و جلسه استراحت، واجب است. در نماز جماعت، رعایت طمأنینه برای مأموم ضروری نیست.
در اذکار مستحبی نماز، اگر ذکر خاصی برای بخش معینی از نماز (مثل تکبیر قبل از سجده) گفته شود، باید با طمأنینه ادا شود. اگر بدون طمأنینه گفته شود، نماز باطل است و باید دوباره خوانده شود. اما اگر ذکر مستحبی برای کل نماز باشد، طمأنینه ضروری نیست. همچنین، در صورت بیماری، رعایت طمأنینه در اذکار مستحبی الزامی نیست.
مفهوم‌شناسی
طُمَأنینه یا استقرار در نماز به معنای سکون، آرامش و ثابت بودن بدن در نماز است و یکی از واجبات نماز شمرده می‌شود. گفته شده این مفهوم به دو صورت قابل توجه است: یکی از منظر وضعیت بدن نمازگزار که در آن آرامش و عدم حرکت اضافی لازم است، و دیگری از منظر مکان نمازگزار که باید ثابت و آرام باشد. در خصوص وجوب طمأنینه، در میان فقها اجماع وجود دارد، به‌گونه‌ای که برخی از علما عدم رعایت طمأنینه در نماز مستحبی را نیز سبب بطلان آن می‌دانند.
برخی روایات نیز بر عدم قبولی نماز بدون طمأنینه تأکید دارند و آن را معادل عذاب تارک الصلاة دانسته‌اند، هرچند حکم او را همچون تارک الصلاة نمی‌دانند. رسول خدا(ص) کسی را که طمأنینه در نماز را رعایت نمی‌کرد، به کلاغی که در حال برداشتن دانه است تشبیه کرده و فرموده است: اگر او در این حالت بمیرد، در دینی غیر از دین من خواهد مرد.
حکم شرعی طمأنینه
فقها طمأنینه را از ارکان نماز نمی‌دانند و در صورت فراموشی، نماز باطل نمی‌شود. مقدار طمأنینه به عرف بستگی دارد و به اندازه‌ای که این آرامش حاصل شود، کافی است. در نماز جماعت، رعایت طمأنینه برای مأموم ضروری نیست. اگر طمأنینه به‌دلیل عوامل بیرونی مانند باد از بین برود، مستحب است که نمازگزار پس از آرام شدن بدن، نماز را دوباره اعاده کند. به گفته فقیهان، در صورت عدم رعایت طمأنینه، توسط نمازگزاری که جاهل به حکم است، بر دیگران واجب است که او را ارشاد نمایند و در صورتی که از روی عمد باشد نیز بر دیگران واجب است با امر به معروف به او تذکر دهند.
استقرار در مکان نماز
استقرار در نماز به دو صورت است یکی مربوط به خود نمازگزار است که به طمأنینه تعبیر می‌شود (آرامش و سکون بدن)، و دیگری مربوط به مکان نمازگزار است که باید در حالت اختیار، از قبیل ایستادن و رو به قبله بودن، ثابت بماند. نماز در حال حرکت (مانند در وسائل نقلیه) معمولاً باطل است، مگر در شرایط اضطراری.
طمأنینه در اجزای نماز
فقها رعایت طمأنینه را در تمامی اجزای نماز لازم می‌دانند، از جمله:
- قرائت اذکار نماز: بدن باید قبل از قرائت اذکار در آرامش باشد. اگر اذکار در حال حرکت گفته شود، نماز باطل است.
- قیام بعد از رکوع: طمأنینه در قیام نیز ضروری دانسته شده است. اگر از روی عمد این آرامش رعایت نشود، نماز باطل است البته به گفته فقیهان، در صورت بیماری یا فراموشی، نماز صحیح است. البته برخی از علما طمأنینه هنگام قیام بعد از رکوع را از ارکان نماز دانسته‌اند؛ هرچند مشهور علما آن را رکن ندانسته‌اند.
- بین دو سجده: نشستن بین دو سجده با طمأنینه نیز واجب است، به همین‌طور جلوس در تشهد.
- جلسه استراحت: برخی فقها طمأنینه در این مرحله را واجب می‌دانند، درحالی‌که برخی آن را مستحب دانسته‌اند.
طمأنینه در مستحبات نماز
در مورد اذکار مستحبی در نماز، اگر ذکر خاصی که برای یک بخش خاص از نماز است (مثلاً تکبیر قبل از سجده) به قصد آن بخش گفته شود، نمازگزار باید در هنگام گفتن آن ذکر طمأنینه داشته باشد. اگر این ذکر عمداً بدون طمأنینه گفته شود، نماز باطل است و باید نماز به پایان رسیده و در صورت احتیاط دوباره خوانده شود. اما اگر ذکر مستحبی برای تمام نماز باشد (نه مختص به بخش خاصی)، طمأنینه لازم نیست. علاوه بر این، در صورت بیماری، رعایت طمأنینه در اذکار مستحبی الزامی نیست.
ظن و شک در طمأنینه نماز
برخی از علما معتقدند در صورتی که شخص نمازگزار قبل از رفتن به سجده، ظن به عدم رعایت طمأنینه بعد از رکوع پیدا کند، باید برگردد و طمأنینه را به جای آورد و در صورت شک به این موضوع بنا بر احتیاط برگشته و آن را به جای آورد.
- تجافی
- قیام متصل به رکوع
- تورک