تَعقیبات مجموعه‌ای از دعاها، اذکار و برخی آیات قرآن که خواندن آنها پس از نمازهای یومیه، مستحب است. برخی از تعقیبات نماز، تعقیبات مشترک هستند و بعد از هر نمازی خواندن آنها مستحب است. برای هر یک از نمازهای روزانه نیز دعاها و ذکرهایی توصیه شده است. تسبیحات حضرت زهرا(س)، آیه الکرسی و سجده شکر جزو مشهورترین تعقیبات هستند.
در لغت و فقه
تعقیب در لغت، به‌معنای دنبال کردن، از پی چیزی رفتن یا دنبال امری یا کسی را گرفتن است. و در اصطلاح فقهی، مجموعه‌ای از اعمال مستحب است که پس از عبادات انجام می‌گیرد. همچنین به‌معنای اوراد و دعاهایی است که بعد از نماز خوانده می‌شود. فرهنگ فقه تعقیب را در اصطلاح اشتغال به ذكر، دعا و قرآن پس از نماز تعریف کرده است. تعبیر تعقیبات، در اخباری از زبان امام صادق(ع) به کار رفته و در قرن‌های متمادی همواره رایج بوده است.
در قرآن
برخی در تفسیر آیه‌های فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ ﴿۷﴾ وَإِلَیٰ رَبِّک فَارْغَب ﴿۸﴾پس چون فراغت يافتى، به طاعت دركوش؛و با اشتياق، به سوى پروردگارت روى آور. [الشرح–۷-۸] این دو آیه را ناظر به تعقیبات دانسته‌اند.
برخی از مفسران مانند ابن عباس، آیه شریفه وَمِنَ اللَّیلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ ﴿۴۰﴾[ق–۴۰]و پاره‌اى از شب و به دنبال سجود [به صورت تعقيب و نافله] او را تسبيح گوى. را به تسبیح پس از نماز یا تعقیبات بازگردانده‌اند، اما شماری از مفسران اهل سنت، آن را به نافله روزانه پس از نمازهای یومیه تفسیر کرده‌اند. گفتنی است همین معنای نماز تطوع پس از نماز دیگر، از مهمترین موارد کاربرد اصطلاح تعقیب در متون فقهی اهل سنت بوده است.
در برخی از منابع روایی، قرائت برخی سور و آیات مانند معوذات، و آیه آمن الرسول و سوره یس و آیة الکرسی پس از نماز فریضه، توصیه شده است.
در فضیلت تعقیبات، گفته شده که اگر مؤمنی پس از نماز، آن اندازه به تعقیبات بپردازد که نماز دیگر فرا رسد، او میهمان خداست و حق او بر خداوند آن است که میهمانش را گرامی دارد.
اذکار تعقیبات نماز
گفتن اذکار مکرر پس از نماز، به اَشکال گوناگون مطرح شده، اما مشهورترین و مؤکدترین آنها در تعقیب هر نماز، تسبیحات حضرت زهرا (س) است که به‌ترتیب مشتمل بر ۳۴ تکبیر، ۳۳ الحمدلله و ۳۳ سبحان الله است. در عین حال، به‌طور کلی اذکار گوناگون، از تمجید و حمد و تسبیح و تهلیل و صلوات بر پیامبر(ص) توصیه شده است.
در روایات و کتب فقهی، بر دعا و ذکر پس از نماز تأکید شده است. در این‌باره، دعاهای مأثوری وارد شده که از مشهورترین آنها در منابع امامیه، لا اله الا الله وحده وحده است. همچنین می‌توان از دعای «اللهم انی اسألک من کلِ خیرٍ احاط بِه علمک...» یاد کرد که در روایات توصیه شده است.
افزون بر ادعیه مشترک، برای هر یک از نمازهای روزانه، دعای مخصوصی آمده است. در برخی منابع دیگر آمده که نمازگزار باید هر آنچه را نیاز دارد، از خداوند بخواهد و دعا کند.
در روایات، گفته شده که دعا پس از نماز واجب، بر نماز نافله رجحان دارد. بر پایه روایات، دعا پس از نمازهای فریضه به‌خصوص صبح، ظهر و مغرب، مستجاب است. برخی منابع فقهی، بر این نکته تأکید دارند که اذکار و ادعیه مأثور بر ادعیه غیرمأثور فضیلت دارند.
سجده شکر و تعقیبات نماز
از آداب توصیه‌شده در روایات، سجده شکر است که ذکر مربوط به آن، صد بار شکر یا صد بار درخواست عفو است. در برخی منابع، سجده شکر از ویژگی‌های امامیه دانسته شده است.
در حالی که اساس سجده شکر از مشترکات امامیه با اهل سنت است، انجام آن پس از نماز، از سوی برخی فقهای اهل سنت به سبب خوف از بدعت و داخل شدن آن در سنن نماز، مکروه شمرده شده است.
تعفیر و تعقیب نماز
از جمله آداب عبادی توصیه شده در پایان تعقیبات، تعفیر است و آن حالتی است که نمازگزار، گونه‌های خود را بر زمین می‌ساید. همچنین توصیه شده است که نمازگزار در حال تعفیر، ساعدها و سینه و شکم خود را بر زمین نهد.
اعمال پس از نماز جماعت
در باب نماز جماعت، توصیه شده است که امام جماعت تا آن‌گاه که متأخرین از مأمومین نماز خود را به پایان برند، تسبیح گوید، اما در مجموع تعقیب را کوتاه سازد. اما در روایات اهل سنت، به خصوص از کراهت تعقیب در نمازهای ماه رمضان و نگرانی از خستگی مردم سخن به میان آمده است. و‌گاه اِطاله قعود (طولانی نشستن) برای امام جماعت، به طور کلی مکروه شمرده شده است.
در منابع فقهی
در منابع فقهی،گاه مبحث تعقیبات بسیار کوتاه مطرح شده است. در حالی که در برخی متون که توجه بیشتری به سنن نماز دارند، مبحث تعقیبات، تفصیلی تمام یافته است.
آن اندازه که در منابع امامیه اذکار و ادعیه به عنوان تعقیبات، دیده می‌شود، در منابع اهل سنت بسط نداده‌اند. در طیفی از آثار آنان، برخی از ادعیه مأثور و حتی دعای غیر مأثور پس از نماز، مستحب دانسته شده است. در حالی که در برخی از منابعِ آنان، قعود پس از نماز و ذکر و دعا، به سبب خوف از بدعت و داخل شدن آن در سنن نماز، ناروا انگاشته و مکروه شمرده شده است.
تألیفات
تعقیبات موضوع برخی تک‌نگاری‌های فقهی نیز بوده است، که از آن جمله است، رساله‌ای با عنوان «التعقیب و التعفیر» از ابوالعباس ابن نوح سیرافی، رساله‌ای از ابن فهد حلی با عنوان «الفصول فی دعوات اَعقاب الفرائض»، و رساله‌ای از محقق کرکی.
یادداشت
- منبع مقاله: دائرة المعارف بزرگ اسلامی