سَجده شُکْر سجده‌ای مستحب برای سپاسگزاری از خداوند است که در فقه شیعه، در مواردی مانند پس از نماز، دریافت نعمت و برطرف شدن بلا توصیه شده است. این سجده با یک بار قرار دادن پیشانی بر زمین تحقق می‌یابد و دو بار سجده کردن نیز مستحب دانسته شده است. در روایات، برای آن فضیلت‌هایی مانند جلب رضایت الهی و افزایش پاداش بیان شده و ذکرها و دعاهای مختلفی مانند «شکراً لله» و «عفواً عفواً» برای آن ذکر شده است.
اهمیت و فضیلت
سجده شکر از اعمال مستحب و از تعقیبات نماز به شمار می‌رود. در روایات، بر انجام آن پس از نماز تأکید شده و برای آن پاداش‌هایی مانند افزایش ثواب، آمرزش گناهان و جلب رحمت الهی ذکر شده است. در روایتی منقول از امام صادق(ع) سجده شکر پس از نماز را موجب افزایش ارزش نماز و خشنودی خداوند دانسته شده است. در روایتی دیگر، برای سجده شکر به‌سبب نعمت، پاداش‌هایی مانند ثبت حسنات، آمرزش گناهان و افزایش درجات بهشتی بیان شده است. امام مهدی(عج) نیز سجده شکر را از مهم‌ترین مستحبات دانسته و آن را معادل دعا و تسبیح بعد از واجبات معرفی کرده است.
موارد استحباب
سجده شکر مستحب است و در موارد زیر بر انجام آن تأکید شده است:
- پس از نمازهای واجب و مستحب، در روایات، بر سجده شکر پس از نماز مغرب تأکید شده است.
- هنگام دریافت نعمت یا تجدید نعمت.
- هنگام برطرف شدن بلا یا مصیبت
- پس از توفیق انجام کار نیک یا ترک گناه
- هنگام مشاهده فرد گرفتار بلا یا فرد گناهکار، برای شکرگزاری از سلامت و دوری خود از آن وضعیت.
چگونگی انجام سجده شکر
سجده شکر با یک بار قرار دادن پیشانی بر زمین تحقق می‌یابد، هرچند برخی فقیهان دو بار سجده کردن را بهتر دانسته‌اند. بین دو سجده، ابتدا طرف راست و سپس طرف چپ پیشانی و صورت بر زمین گذاشته می‌شود؛ این عمل در اصطلاح فقهی تَعفیر الجَبین نامیده می‌شود.
سجده شکر، تکبیر افتتاح، تشهد و سلام ندارد. البته برخی فقها تکبیر پس از سر برداشتن از سجده را مستحب دانسته‌اند. درباره اینکه برای تحقق سجده شکر، قرار دادن سایر اعضای سجده بر زمین نیز لازم است یا قرار دادن پیشانی کفایت می‌کند، میان فقها اختلاف نظر وجود دارد.
ذکرهای سجده شکر
برای سجده شکر ذکر خاصی که گفتن آن شرط صحت باشد تعیین نشده و گفتن هر ذکر و دعایی در آن جایز است. در روایات، ذکرها و دعاهای مختلفی برای آن نقل شده است. از جمله، امام رضا(ع) گفتن صد مرتبه «شُکراً شُکراً» یا «عَفواً عَفواً» را در سجده شکر توصیه کرده است. از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که کمترین ذکر در سجده شکر پس از نماز، سه مرتبه «شُکراً لِلّه» است.
در برخی روایات، گفتن یا رؤوف، یا رحیم، یا ربّ، یا سیدی و شکرگزاری برای نعمت ولایت اهل‌بیت(ع) در سجده شکر توصیه شده است. همچنین نقل شده است که امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) در سجده شکر این دعا را بسیار می‌گفتند: «اَسْألُک الرّاحَةَ عِنْدَ الْمَوتِ وَ الْعَفْوَ عِندَ الْحِسابِ.»
شرایط و مستحبات
طهارت و رو به قبله بودن شرط صحت سجده شکر نیست؛ بااین‌حال، هر دو (قبله و طهارت) از مستحبات آن دانسته شده‌اند. طولانی کردن سجده، قرار دادن دست‌ها بر زمین، چسباندن سینه و شکم به زمین، تعفیر الجبین (گذاشتن طرف راست و سپس طرف چپ پیشانی بر زمین) و خواندن دعاهای واردشده نیز مستحب است. مسح محل سجده با دست و کشیدن آن بر صورت و جلوی بدن پس از سر برداشتن از سجده نیز در برخی منابع از مستحبات شمرده شده است.
درباره برخی جزئیات، از جمله بودن مباح بودن مکان و صحیح بودن محل قرار گرفتن پیشانی، میان فقها اختلاف نظر وجود دارد.
نخستین سجده شکر
در برخی منابع، سجده شکر امام علی(ع) پس از آگاهی از سلامت پیامبر(ص) در ماجرای لیلة‌المبیت، نخستین سجده شکر در اسلام دانسته شده است. بر اساس این گزارش، پیامبر(ص) هنگام خروج از مکه برای هجرت به مدینه، امام علی(ع) را در بستر خود قرار داد و علی(ع) پس از اطمینان از سلامت پیامبر(ص)، سجده شکر به‌جا آورد.