امام جماعت

امام جَماعت یا پیش‌ْنَماز کسی است که در نماز جماعت جلو می‌ایستد و دیگران به او اقتدا می‌کنند. در فقه، امام جماعت باید واجد شرایطی باشد که بلوغ، عقل و عدالت، شیعه دوازده‌امامی بودن و حلال‌زادگی از جمله آنهاست.

در انتخاب امام جماعت، امام معصوم(ع) بر همه مقدّم‌ است و در صورت عدم حضور امام معصوم، امام راتب، امیر منصوب از سوی حاکم عادل، صاحب‌خانه و سادات بر دیگران مقدم‌اند. همچنین فقیهان متاخر، روحانی‌بودن پیش‌نماز را از اولویت‌های انتخاب امام جماعت می‌دانند.

شرایط امام جماعت

در فقه شیعه برای فردی که تصدی امامت جماعت را می‌پذیرد، شرایطی ذکر شده است. این شرایط عبارتند از:

1. بلوغ.
2. عقل.
3. عدالت.
4. مؤمن (شیعه دوازده امامی) بودن.
5. حلال‌زادگی.
6. مرد بودن (اگر همه یا بعض مأمومان، مرد هستند). به قول مشهور، امامت زن برای زنان در صورت دارا بودن سایر شرایط امام جماعت، جایز است.
7. درست بودن قرائت نماز.
8. اگر مأمومان ایستاده هستند، امام جماعت نیز باید ایستاده باشد.

کسانی که امامت آنان مکروه است:

• حاضر برای مسافر و بر عکس.
• مبتلا به بیماری خوره (جذام) و پیسی (برص).
• کسی که حد شرعی بر او جاری شده است، پس از توبه.
• کسی که ختنه نیست، امام خمینی گفته است کسی که به جهت عذری ختنه نکرده است.
• اعرابی برای غیر اعرابی به قول مشهور میان متأخّران.
• کسی که با تیمم نماز می‌گزارد برای کسی که با وضو نماز می‌خواند.
• کسی که مأمومان از امامت او ناخشنودند.

برخی، امامت اسیر، بافنده، حجامت‌گر، دباغ، حبس‌کننده ادرار و مدفوع و نیز امامت ناقص برای کامل و کامل برای کامل‌تر را مکروه شمرده‌اند.

احکام

در رابطه بین امام جماعت و مأمومان و نیز نماز هریک، احکامی وجود دارد که عبارتند از:

• بطلان نماز امام اگر به دلایلی مانند فقدان شرط صحّت، مانند طهارت یا اخلال در ارکان نماز و یا به دلیل فسق یا کفر، بعد از نماز محرز گردد، نماز مأموم بنا بر نظر مشهور، صحیح است.
• صحیح بودن نماز مأموم در صورتیکه پس از نماز مشخص شود امام سایر شرایط یک پیشنماز مانند بلوغ و عقل را ندارد، از موارد مورد اختلاف میان فقیهان است.
• صحیح بودن نماز ماموم اگر در میان نماز به باطل بودن نماز امام یا فقدان شرایط پیشنمازی در او علم پیدا کند، محل اختلاف فقهاست؛ به نظر برخی نماز باید دوباره خوانده شود. و بنابر سخن دیگران کافی است که نیت فرادا کرده و نماز را ادامه دهد.
• در صورت مرگ یا بیهوش شدن امام جماعت در اثنای نماز، جایز است یکی از مأمومان واجد شرایط، نماز را با دیگر مأمومان به آخر رساند.
• امام می‌تواند در حال ضرورت، مانند باطل شدن وضو یا ابتلا به خون دماغ در اثنای نماز، فردی را به جای خود بگذارد تا نماز را به اتمام رساند.

اولویت در امامت

بر اساس فقه شیعه، در انتخاب امام برای نماز جماعت، امام معصوم(ع) بر همه مقدّم‌ است. در صورت عدم حضور امام معصوم بنابر استحباب یا افضلیت عمل اولویتی به ترتیب زیر بین افراد برقرار است:

• امام راتب (فردی که به صورت مستمر و ثابت امام جماعت مسجد یا هر مکان دیگری را برعهده دارد.)
• امیر منصوب از سوی امام عادل.
• صاحب‌خانه در منزل خود بر دیگران مقدم است.
• سادات و هاشمیون، در امامت جماعت بر دیگران که از سایر جهات با او مساوی‌اند، اولویت دارند.

در صورت‌ اختلاف دو یا چند نفر درباره امامت، بنابر تصریح برخی، منتخبِ مأمومان بر دیگران مقدّم است و در فرض اختلاف مأمومان در تقدیم فردی، به مرجّحات یا امتیازات فردی رجوع می‌شود. در شمار مرجّحات و نیز ترتیب بین آنها و تقدیم یکی بر دیگری اختلاف است. قول مشهور، تقدیم «أقْرَأ» (آن که قرائتش نیکوتر است) بر «أفْقَه» (داناترین به مسائل و احکام شرعی) و «أفْقَه» بر سایر امتیازات، مانند سبقت در ایمان، مسنّ‌تر بودن و زیباتر بودن است. در صورت تساوی از همه جهات، قرعه زده می‌شود و آن که قرعه به نامش درآمد مقدّم می‌گردد.

مستحبات

انجام و رعایت اموری برای امام جماعت مستحب است؛ برخی از آن‌ها عبارتند از:

1. قرار گرفتن در وسط صف
2. مراعات حال ناتوان‌ترین مأمومان در افعال نماز، مگر آنکه خود آنان خواهان طولانی شدن نماز باشند.
3. بلند کردن صدا به‌اندازه متعارف تا قرائت و ذکرهای نماز به گوش مأمومان برسد.
4. طول دادن رکوع به دو برابر زمان معمول به منظور رسیدن کسی که قصد پیوستن به جماعت را دارد.
5. برنخاستن از جای خود پس از اتمام نماز تا زمانی که نماز مأمومان تمام نشده است.

اقتدا به امام جماعت غیر روحانی

فقیهان متاخر، روحانی بودن پیش‌نماز را از اولویت‌های انتخاب امام جماعت می‌دانند. نظر برخی از آنان عبارتست از:

امام خمینی شرط جواز اقتدا به غیر روحانی را عدم دسترسی به روحانی می‌داند.

آیت الله صافی گلپایگانی اقتدای روحانی و مجتهد به غیرمجتهد و روحانی جایز دانسته؛ اما در جماعت مساجد به علت ثواب بیشتر، اقتدا به عالم دینی همچنین وجود سیره بر این روش و نیز مصالح دیگری امامت شخص روحانی را توصیه می‎کند.

آیت‌الله خامنه‌ای نیز توصیه می‌کند که با وجود دسترسی به روحانی به غیر روحانی اقتدا نشود.

آیت الله مکارم شیرازی امامت غیر روحانى واجد شرایط را در صورت عدم دسترسی به روحانى واجد شرایط بدون اشکال دانسته و در صورت دسترسی به روحانى واجد شرایط، به احتیاط در مقدم داشتن او معتقد است.

• امام جمعه
• پیش‌نمازی زن

یادداشت