نماز لَیلَةُ الدّفن یا نماز شب اول قبر، که با نام‌های نماز هدیه و نماز وحشت نیز شناخته می‌شود؛ علت نام‌گذاری آن رفع ترس و وحشت میت در شب اول قبر است. این نماز سه شیوه دارد که مشهورترین آن در رکعت اول پس از سوره حمد، یک آیة الکرسی و در رکعت دوم پس از حمد، ده سوره قدر است و پس از سلام، ثواب آن با ذکر «اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحمدٍ وَ آلِ مُحمدٍ وَ ابْعَثْ ثَوابَها اِلی قَبرِ فلان بن فلان» به میت اهدا می‌شود.
زمان آن از اول شب تا صبح گفته شده، بهتر است پس از نماز عشا خوانده شود و اگر دفن میت به تأخیر بیفتد، نماز نیز تا شب اول قبر او تأخیر می‌افتد. خواندن آن توسط یک نفر چند بار، اجیر گرفتن برای آن و اهدای ثوابش جایز است. این ماز سبب کاهش عذاب قبر می‌شود و بنابر روایت پیامبر(ص)، تنگیِ قبر را وسعت می‌بخشد و به نمازگزار حسنه و درجات عطا می‌کند.
اهمیت و جایگاه
نماز شب دفن (صلاة لیلة الدفن) با نام‌های نماز هدیه (صلاة الهدیه)، و نماز وحشت (صلاة الوحشة) شناخته می‌شود. علت نام‌گذاری به «نماز وحشت» آن است که میت هنوز با عالم قبر اُنس نگرفته و احساس ترس و وحشت دارد؛ این نماز با فضل الهی وحشت را از او دور می‌کند.
درباره ثواب خواندن این نماز، در روایتی از پیامبر(ص) آمده است که «بر میت ساعتی سخت‌تر از شب اول قبر نمی‌گذرد. پس بر مردگان خود رحم کنید و برایشان صدقه دهید و اگر نتوانستید، دو رکعت نماز برای شخص درگذشته بخوانید. پس همان لحظه حق تعالی هزار فرشته به سوی قبر او می‌فرستد که با هر فرشته جامه‌ای و حلّه‌ای است، و تنگی قبر او را تا روز نفخ صور وسعت می‌دهد و به نمازگزار به عدد آنچه آفتاب بر آن طلوع می‌کند، حسنه عطا می‌کند و او را چهل درجه بالا می‌برد.»
محدث نوری در کتاب دارالسلام نقل می‌کند که استادش ملا فتحعلی سلطان‌آبادی عادت داشت برای هر فرد از دوستان خاندان اهل‌بیت که از دنیا می‌رفت — آشنا یا ناآشنا — دو رکعت نماز وحشت بخواند، بدون اینکه کسی از این کارش خبر داشته باشد. روزی دوستی او را دید و گفت: فلان شخص تازه‌فوت‌شده را در خواب دیدم؛ گفت پس از مرگ در تنگنا و عذاب بودم تا اینکه فلانی (سلطان‌آبادی) دو رکعت نماز برایم خواند و مرا نجات داد. سپس از او پرسید آن نماز چه بود و سلطان‌آبادی روش خود را برایش بیان کرد.
چگونگی ادای نماز
بر اساس روایات، سه شیوه برای نماز لیلة الدفن نقل شده است:
- صورت اول: در رکعت اول پس از سوره حمد، یک مرتبه آیة الکرسی و در رکعت دوم پس از حمد، ده مرتبه سوره قدر خوانده می‌شود؛ سپس بعد از سلام نماز گفته می‌شود: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحمدٍ وَ آلِ مُحمدٍ وَ ابْعَثْ ثَوابَها اِلی قَبرِ فلان بن فلان» (به جای فلان بن فلان، نام میت و پدرش ذکر شود).
- صورت دوم: در رکعت اول یک مرتبه حمد و دو مرتبه سوره توحید (قل هو اللَّه) و در رکعت دوم یک مرتبه سوره حمد و ده مرتبه سوره تکاثر خوانده می‌شود؛ سپس بعد از سلام نماز همان ذکر «اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحمّدٍ وَ آلِ مُحمّدٍ وَ ابْعَثْ ثَوابَها اِلی قَبرِ فلان بن فلان» گفته می‌شود.
- صورت سوم: در رکعت اول پس از حمد، دو مرتبه سوره توحید و یک مرتبه آیة الکرسی و در رکعت دوم پس از حمد، ده مرتبه سوره تکاثر خوانده می‌شود.
گفته شده است نماز لیلة الدفن به دو صورت نخست خوانده شود، بهتر است.
احکام
برخی احکام برای نماز لیلةالدفن نقل شده است:
- نماز وحشت را در هر موقع از شب اول قبر (از اول شب تا صبح) می‌توان خواند، ولی بهتر است در اول شب بعد از نماز عشا خوانده شود.
- اگر بخواهند میت را به شهر دوری ببرند یا دفن او به جهت دیگر تأخیر بیفتد، باید نماز وحشت را تا شب اول قبر او تأخیر بیندازند.
- یک نفر می‌تواند چند مرتبه این نماز را به قصد اهداء ثواب به‌جا آورد.
- اگر شخص نماز وحشت را سهواً به غیر کیفیت ذکرشده به‌جا آورد، باید اعاده کند؛ حتی اگر یک آیه از سوره قدر یا یک آیه از آیة الکرسی را فراموش کرده باشد.
- اجیر کردن و اجرت گرفتن برای خواندن نماز وحشت جایز است و احتیاط آن است که به عنوان بخشش و احسان به نمازگزار بذل نمایند و او نیز نمازش را بدون در نظر گرفتن وجه مالی بخواند.
- تشییع جنازه
- عذاب قبر