نماز تَراویح از نمازهای مستحبی شب‌های ماه رمضان که اهل‌سنت به‌دستور عمر بن خطاب آن را به جماعت می‌خوانند، اما شیعیان بهجماعت خواندن آن را بدعت می‌دانند. به گزارش منابع شیعه و سنی، نوافل ماه رمضان در دوره پیامبر(ص) و ابوبکر، فُرادا خوانده می‌شد؛ اما عُمَر در دوره خلافتش، دستور داد آنها را به جماعت بخوانند. اهل‌بیت(ع) به‌جاآوردن نوافل ماه رمضان به جماعت را بدعت می‌دانستند. برخی از فقها و بزرگان اهل‌سنت نیز این نماز را به صورت فرادا می‌خوانده‌اند.
نماز تراویح هر ساله در شب‌های ماه رمضان در مساجد اهل‌سنت، به‌ویژه مسجدالحرام و مسجدالنبی به جماعت خوانده میشود. فقهای اهل‌سنت درباره جزئیات و احکام آن اختلاف‌نظرهایی دارند.
نامگذاری و جایگاه
نماز تراویح، نمازهای مستحبی است که در شب‌های ماه رمضان خوانده میشود. منظور از تراویح، نشستن و استراحت کردن نمازگزار بعد از دو یا چهار رکعت نماز در ماه رمضان است. ازاین‌رو، به‌صورت مَجاز به دو یا چهار رکعت نماز نافله در ماه رمضان هم ترویحه گفته میشود؛ زیرا نمازگزاران، قیام در این نماز را طول می‌دهند و بعد از تمام‌شدن نماز برای استراحت می‌نشینند.
اهمیت
به جماعت یا فراداخواندن نافله‌های ماه رمضان از اختلافات فقهی شیعه و سنی است. اهل‌سنت بهجماعت خواندن این نماز را مشروع می‌دانند و هر ساله در شب‌های ماه رمضان آن را در مساجد بهجماعت می‌خوانند، اما علمای شیعه و برخی از علمای برجسته اهل‌سنت معتقدند بهجماعت خواندن این نماز بدعت است.
نماز تراویح هر ساله در شب‌های ماه رمضان در مساجد اهل‌سنت، به‌ویژه مسجدالحرام و مسجدالنبی به جماعت خوانده میشود.
بدعت‌بودن به جماعت خواندن نماز تروایح از نظر شیعه
براساس منابع، عمر بن خطاب در سال چهاردهم قمری مردم را بهجماعت خواندن نماز تراویح امر کرد. بنا به نقل بخاری از عبدالرحمن بن عبدالقاری، عمر شبی به مسجد رفت و دید مردم به صورت فرادا نماز می‌خوانند و دستور داد مردم به اُبی بن کعب اقتدا کرده و نماز را به جماعت بخوانند. او شب دیگری به مسجد رفت و وقتی دید مردم پشت سر یکی از قاریان نماز می‌خوانند، گفت: «نِعمَ البِدعَةً هذِهِ: این چه بدعت خوبی بود».
عمر بن خطاب افرادی چون معاذ بن حارث، ابوبکر بن مجاهد و سلیمان بن ابی‌حثمه عدوی را به عنوان امام جماعت نماز تراویح منصوب کرد.
از نظر فقهای اهل‌سنت، نماز تراویح بدعت مستحب و سنت است. ابوحامد غزالی با تقسیم بدعت به پسندیده و ناپسند، نماز تراویح را بدعت پسندیده دانسته است. ابن‌ابی‌یعلی از فقهای حنبلی معتقد است که عمر این سنت را نگذاشت، بلکه پیامبر(ص) این نماز را سنت کرد، آنجا که فرمود: خدا روزه ماه رمضان را واجب کرد و من قیام در این شهر را سنت کردم.
از نظر فقهای شیعه نمازهای نافله در ماه رمضان به صورت فُرادی خوانده میشود و برپایی نوافل بهجماعت بدعت است و در زمان پیامبر(ص) این نماز به جماعت خوانده نمی‌شد. شیخ طوسی جماعت خواندن نافله‌های رمضان را به اجماع علمای امامیه بدعت دانسته است. به گفته علامه مجلسی، علمای شیعه در اینکه جایز نیست نافله‌های ماه رمضان را به جماعت خواند، اختلافی ندارند.
سیره اهل‌بیت بر فراداخواندن نماز تروایح
بنا به روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، زمانی که حضرت علی(ع) به خلافت رسید، از فرزندش امام حسن(ع) خواست مردم را از به جماعت خواندن نماز تراویح نهی کند. مردم بعد از شنیدن سخنان امام حسن(ع) با گفتن واعُمَراه، اعتراض کردند؛ حضرت علی(ع) نیز برای جلوگیری از فروپاشی لشکرش از این کار منصرف شد.
شماری از اصحاب ائمه(ع) همچون زراره، محمد بن مسلم و فُضیل از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در مورد حکم بهجماعت خواندن نماز نافله در ماه رمضان سؤال کردند؟ آنها نیز با استناد به سیره پیامبر(ص) به جماعت خواندن این نماز را بدعت معرفی کردند. همچنین در روایتی که از امام رضا(ع) درباره رکعات و چگونگی نوافل ماه رمضان نقل شده است حضرت با استناد به سخن پیامبر(ص)، فرمود: نماز نافله را نمی‌توان به جماعت خواند و پیامبر تا پایان عمر نوافل را فرادا می‌خواند.
احکام نماز تروایح
برخی از احکام نماز تراویح از این قرار است:
- جماعت خواندن: فقهای اهل‌سنت درباره اینکه به جماعت خواندن نماز تراویح واجب است یا مستحب و یا جماعت یا فرادا خواندن آن اختیاری است، اختلاف‌نظر دارند. به جماعت خواندن این نماز به مشهور علمای اهل‌سنت نسبت داده شده است. کاسانی از فقهای حنفی بهجماعت خواندن آن را سنت کفایی می‌داند. همچنین مالک بن انس پیشوای مالکیان، فرادا و در خانه خواندن این نماز را افضل می‌دانست. به گزارش ابن‌عساکر، افرادی چون عبدالرحمن بن محمد بن ادریس (ابومحمد بن ابی‌حاتم رازی) و محمد بن ادریس شافعی (۱۵۰-۲۰۴ق) از فقهای چهارگانه اهل‌سنت، نماز تراویح را در خانه به صورت فرادی می‌خواندند.
- تعداد رکعات: درباره تعداد رکعت‌های نماز تراویح اختلاف‌نظر وجود دارد. سبب این اختلاف را نبود حدیثی از پیامبر(ص) و استناد به قول و فعل صحابه دانسته‌اند. بیشتر فقهای اهل سنت نماز تراویح را ۲۰ رکعت ذکر کرده‌اند. گفته شده فقیهانی همچون ابوحنیفه، شافعی و احمد بن حنبل نیز بر همین نظر بوده‌اند. اما مالک بن انس، آن را ۳۶ رکعت دانسته است. تعداد رکعات این نماز را از ۱۱ تا ۴۷ نیز گفته شده است. گفته شده یازده رکعت در میان مسلمانان بیشتر رواج دارد. بر اساس نظر شیعه، نوافل ماه رمضان ۱۰۰۰ رکعت است که در هر یک از ۲۰ شب اول ۲۰ رکعت، در هر یک از ۱۰ شب آخر ۳۰ رکعت و در هر یک از شب‌های قدر ۱۰۰ رکعت خوانده میشود.
- وقت نماز: از دیدگاه اهل سنت نماز تراویح، در شب‌های ماه رمضان بعد از نماز عشا تا طلوع فجر خوانده میشود. گفته شده از نظر فقهای حنفی، مالکی و حنبلی، نماز تراویح قضا ندارد؛ اما فقهای شافعی قائلند که پس از وقت می‌توان آن را قضا کرد.
گفتن اذان و اقامه، بلندگفتن بسمله و فرستادن صلوات بر پیامبر(ص) از دیگر احکام این نماز است.
در منابع اهل‌سنت احکام نماز تراویح بیان شده است سرخسی (درگذشت۴۸۳ق) در کتاب المبسوط دوازده فصل را به این نماز اختصاص داده است.
ختم قرآن در نماز تروایح
برخی از بزرگان اهل‌سنت توصیه به ختم قرآن در رکعت‌های نماز تراویح کرده‌اند. نمازگزاران برای ختم قرآن در رکعت‌های نماز تراویح، از رکوعات قرآن استفاده می‌کنند. برخی علت تقسیم‌بندی رکوعات قرآن را با نماز تراویح مرتبط می‌دانند.
کتاب‌شناسی
درباره نماز تراویح کتاب‌های متعددی منتشر شده است.
«صلاة التراویح سنة مشروعة او بدعة محدثة» اثر جعفر باقری، و «صلاة التراویح بین السنة و البدعة»، تألیف نجم‌الدین طبسی از آثاری است که نویسندگان شیعه در بررسی و نقد نماز تراویح نوشته‌اند.
همچنین «تراویح»، اثر امام حسام‌الدین عمر بن عبدالعزیز، «المصابیح فی صلاة التراویح»، نوشته عبدالرحمن سیوطی، «نور المصابیح فی صلاة التراویح» اثر علی بن عبدکافی سُبکی و «اقامة البرهان علی کمیة التراویح فی رمضان»، تألیف عبدالرحمن بن عبدالکریم زبیدی از آثاری است که اهل‌سنت درباره نماز تراویح نوشته‌اند.
یادداشت
- «نماز تراویح: سنت یا بدعت؟»، جعفر سبحانی.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی
- دانشنامه جهان اسلام