استقبال قبله در برابر اِستدِبار قبله، به‌معنای روکردن به‌سوی کعبه هنگام انجام برخی احکام تکلیفی است.انجام بسیاری از اعمال عبادی یا غیرعبادی مسلمانان مانند برپایی نماز، اعمال حج، آداب دفن و ذبح شرعی مرتبط با قبله است.
صحت عباداتی مانند خواندن نماز مشروط به این است که روبه‌قبله انجام شوند. همچنین هنگام ذبح حیوان، واجب است حیوان روبه‌قبله باشد؛ وگرنه خوردن گوشت آن حرام است.
در مقابل، انجام کارهایی مانند تَخَلّی (قضای حاجت) روبه‌قبله، حرام است. همچنین روبه‌قبله‌بودن هنگام تلاوت قرآن، وضو گرفتن و غذا خوردن، مستحب و انجام بعضی از کارها مانند آمیزش جنسی، در حالت روبه‌قبله، مکروه دانسته شده است.
اهمیت و جایگاه
فقها در بسیاری از تکالیف شرعیِ دین اسلام، مانند نماز، حج، صید و ذباحه، احکام تَخَلّی (قضای حاجت) و احکام اموات به مسئله استقبال قبله پرداخته‌اند. روبه‌قبله‌بودن ذیل احکام چهارگانه وجوب، حرمت، کراهت و استحباب قرار می‌گیرد. در بسیاری از آموزه‌های دینی، استقبال به قبله باعث در بر داشتن ثواب برای انجام برخی اعمال دانسته شده. در سیره پیامبر اسلام(ص) آمده که همیشه روبه‌قبله می‌نشست و پاداش ساعتی روبه‌قبله نشستن را مانند پاداش حج‌گزاران و عمره‌گزاران می‌دانست.
منظور از استقبال قبله
به نظر فقیهان شیعه، منظور از استقبال قبله، برای کسانی که داخل مسجدالحرام هستند، روبه‌کعبه‌ایستادن است. در خصوص کسانی که داخل مسجدالحرام نیستند و کعبه را نمی‌بینند، به معنای این است که عرفاً به سمت کعبه باشند؛ نه به دقت عقلی و حقیقی؛ چون این کار ممکن نیست.
راه‌های تشخیص قبله
به نظر فقیهان شیعه تشخیص قبله از روی علم و گمان اطمینان‌آور حاصل می‌شود و اگر این راه‌ها امکان نداشت، باید اگر وقت دارد به چهار طرف و اگر وقت کم است به جهاتی که می‌تواند نماز بخواند.
- برای اطلاعات بیشتر، اینها را هم ببینید: قبله
حکمت استقبال
عالمان مسلمان معتقدند استقبال قبله هنگام انجام اعمال عبادی، علاوه بر اینکه عمل بر طبق دستور خداست، فوایدی چون ایجاد وحدت بین مسلمانان دارد. به گفته علامه طباطبایی تمرکز مسلمان به سمت کعبه، با وجود اختلافاتی که در عقایدشان دارند، لطیف‌ترین روحی است که می‌توان در کالبد بشر دمید و به آنان انسجام بخشید. به باور او توجه قلبی به یک مکان باعث وحدت فکری و معنوی مسلمانان شده است.
در روایتی فلسفهٔ استقبال محتضر به سمت قبله، توجه ملائکه به آن شخص و نشانه‌ای از توجه محتضر به خدا تا هنگام مرگ بیان شده است.
وجوب استقبال به قبله
روبه‌قبله‌بودن در برخی تکالیف شرعی، مانند نماز، احکام محتضر و ذبح واجب دانسته شده است:
نماز
- نمازهای واجب: به فتوای فقیهان شیعه، صحت نمازهای واجب (نمازهای روزانه، آیات، نماز میت) و برخی توابع نماز مانند نماز احتیاط و قضای اجزای فراموش‌شدهٔ نماز، مشروط به رعایت استقبال است. مستند این حکم را آیات قرآن، روایات و اجماع دانسته‌اند. اگر رو کردن به قبله برای نمازگزار ممکن نباشد، مثلاً شخص بیمار باشد، باید تا حد امکان این شرط رعایت شود.
- نمازهای مستحب: در نمازهای مستحب، اگر نماز در حالت استقرار و ثابت خوانده شود، باید روبه‌قبله خوانده شود. عده‌ای از فقیهان با استناد به آیه ۱۱۵ سوره بقره و چند روایت روبه‌قبله‌بودن در نماز مستحبی را که در حال حرکت خوانده می‌شود، لازم نمی‌دانند.
- چگونگی رعایت استقبال در نماز: طبق فتوای فقیهان، شخص ایستاده باید جلوی بدن خود را روبه‌قبله قرار دهد، شخص نشسته باید صورت، سینه و سرِ دو زانویش روبه‌قبله باشد و شخص خوابیده نیز باید به پهلوی راست یا چپ، طوری بخوابد که جلوی بدنش روبه‌قبله باشد و اگر نتوانست، باید به پشت بخوابد و کف پاهای او به سمت قبله باشد.
ذبح
به فتوای فقیهان شیعه هنگام ذبح حیوان، باید جای ذبح و جلوی بدن حیوان روبه‌قبله باشد. مستند این حکم روایات و اجماع است. البته چنانچه از روی فراموشی یا جهل یا ندانستن قبله، حیوان به طرف قبله ذبح نشود، ذبح صحیح است.
محتضر
بیشتر فقهای شیعه روبه‌قبله کردن مسلمانی که در حال جان دادن است را واجب می‌دانند در مقابل، عده‌ای از فقها این کار را مستحب دانسته‌اند.
- چگونگی روبه‌قبله کردن محتضر: در کتب فقهی آمده است که محتضر را در حالی که کف پایش به طرف قبله است، به پشت بخوابانند؛ به صورتی که اگر بنشیند روبه‌قبله باشد.
- استقبال هنگام غسل و دفن میت: دو دیدگاه برای روبه‌قبله کردن میت هنگام غسل وجود دارد: بیشتر فقیهان حکم به استحباب، و گروهی حکم به وجوب داده‌اند. به فتوای فقیهان روبه‌قبله کردن میت برای دفن واجب است؛ به این صورت که او را بر پهلو و دستِ راست بخوابانند، به‌گونه‌ای که جلوی بدن وی به سمت قبله باشد.
حرمت و کراهت استقبال قبله
طبق فتوای فقیهان شیعه روبه‌قبله و پشت‌به‌قبله‌بودن در زمان تخلّی (قضای حاجت) حرام است. به نظر اکثر مراجع تقلید برای تخلی، نباید کودک را روبه‌قبله یا پشت‌به‌قبله نشاند؛ ولی اگر خود بچه نشست، لازم نیست جلوی او را بگیرند.
فقیهان شیعه رعایت استقبال قبله در انجام هر کاری را که با تعظیم قبله منافات داشته باشد مکروه می‌دانند؛ مانند آمیزش جنسی روبه‌قبله.
استحباب استقبال قبله
بر اساس آنچه در کتاب‌های فقهی آمده، روبه‌قبله‌بودن در هر کاری و در هر حالی مستحب است؛ به‌جز مواردی که حرمت یا کراهت استقبال شرط شده است. بااین‌حال، در نوشته‌های فقهی، به مستحب‌بودن انجام برخی اعمال به‌سوی قبله تصریح شده که برخی به این شرح است:
- بعضی از مناسک حج، مثل حَلق، وقوف در عرفات و خواندن دعاهای مخصوص؛
- وضو گرفتن و تلاوت قرآن؛
- دعاکردن و ذکر گفتن؛
- نشستن در مسجد؛
- هنگام خواندن تعقیبات نماز؛
- هنگام خوردن غذا؛
- هنگام انجام سجده شکر، سجده واجب یا مستحبِ قرآن؛
- خوابیدن به پهلوی راست، به‌گونه‌ای که صورت و بدن روبه‌قبله باشد.