وضو

وُضو شستن صورت و دست‌ها و همچنین مسح سر و پاها با قصد قربت و با آدابی خاص در دین اسلام است. وضو به خودی خود مستحب است؛ اما شرط درستی نماز، طواف و برخی دیگر از عبادات انجام آنها با وضو است. بدون وضو، لمس خط قرآن و لمس نام خدا جایز نیست. وضو گرفتن در مواردی از جمله رفتن به مسجد و قرائت قرآن کریم، مستحب است. بنابر منابع تاریخی، حکم وضو در آغاز بعثت پیامبر، در مکه بیان شد. آیه ششم سوره مائده و همچنین بیش از ۴۰۰ روایت از معصومان، درباره وضوست. وضو و تجدید وضو، در احادیث، موجب پاک شدن گناهان، از میان رفتن غضب، طول عمر، نورانی شدن چهره‌ در محشر و افزایش روزی دانسته شده است.

وضو را می‌توان به شیوه‌های ترتیبی و ارتماسی انجام داد. در وضوی ترتیبی، ابتدا صورت و سپس دست‌ها شسته شده و پس از آن، مسح سر و پاها انجام می‌شود. وضوی ارتماسی نیز به مانند وضوی ترتیبی است تنها به جای شستن صورت و دست‌ها، آن‌ها را در آب داخل کرده و نیت وضو می‌کند و پس از آن مسح سر و پاها را انجام می‌دهد. در صورتی که باز کردن روی زخم دشوار باشد یا ضرر داشته باشد، باید وضوی جبیره‌ای گرفت.

شیعیان و اهل‌سنت، درباره شستن دست‌ها و همچنین شیوه مسح سر و پاها در وضو اختلافاتی دارند؛ از جمله اینکه شیعیان شستن دست‌ها از بالا به پایین را واجب می‌دانند، اما اهل سنت، قائل به شستن دست‌ها از پایین به بالا هستند. بر اساس منابع روایی، تا پایان دوران خلافت عمر بن خطاب، اختلاف عمده‌ای در وضو میان مسلمانان نبوده و همه آنان به یک شیوه (شیوه امامیه) وضو می‌گرفته‌اند. منابع اسلامی، اختلافات شیعه و سنی در وضو را از دوران خلیفه سوم گزارش کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

وضو، شستن صورت و دست‌ها و مَسح (دست کشیدن بر) سر و پاها به شیوه خاص با قصد قربت و برای انجام فرمان خداوند است. این عمل عبادی، شرط درستی نماز و طواف و همچنین شرط جواز دست زدن به خط قرآن است.

بنابر منابع تاریخی، وضو در مکه و در آغاز بعثت، توسط جبرئیل به پیامبر(ص) آموزش داده شد و پیامبر اکرم، آن را برای مردم بیان کرد.

احکام

شیوه انجام وضو و همچنین اهمیت آن در قرآن و احادیث ذکر شده است. حکم وضو در آیه ششم سوره مائده آمده و از همین رو، آیه وضو خوانده می‌شود: «یا أَیُّها الَّذینَ آمَنوا إِذا قُمتُم إِلَی الصَّلاةِ فَاغسِلوا وُجوهَكُم وَ أَیدیَكُم إِلَی الْمَرافِقِ وَ امسَحوا بِرُءُوسِكُم وَ أَرجُلَكُم إِلَی الكَعبَینِ»؛ ‌اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، چون به نماز برخاستيد، صورت و دست‌هايتان را با آرنج بشوييد و سر و پاهايتان را تا قوزک مسح كنيد.

وضو گرفتن به خودی خود مستحب است و برای خواندن نماز (جز نماز میت)، انجام طواف، لمس خط قرآن، و لمس نام خدا واجب می‌شود. بنابر احتیاط واجب، دست زدن به نام پیامبر، ائمه و حضرت زهرا (س) هم باید با وضو باشد. وضو گرفتن در مواردی مستحب است؛ از جمله رفتن به مسجد و حرم امامان، خواندن و همراه داشتن قرآن، رساندن جایی از بدن به جلد یا حاشیه قرآن و همچنین زیارت اهل قبور.

شرایط وضو

انواع وضو

وضو را می‌توان به شیوه ترتیبی یا ارتماسی انجام داد و در شرایط خاصی لازم است به شکل جبیره‌ای انجام شود.

وضوی ترتیبی

ابتدا باید صورت را شُست؛ از جایی که موی سر روییده تا انتهای چانه، به پهنای یک دست. سپس ابتدا دست راست و پس از آن دست چپ، از کمی بالای آرنج تا سرانگشتان شسته می‌شود. پس از آن با رطوبت باقی‌مانده از شستن دست‌ها، مسح سر در قسمت جلو سر و بالای پیشانی انجام می‌شود و سپس با همان رطوبت، مسح پای راست و مسح پای چپ.

وضوی ارتماسی

وضوی ارتماسی یعنی انسان پس از نیت، صورت و سپس دست‌ها را به قصد وضو داخل در آب کند. روش دوم وضوی ارتماسی نیز چنین است که ابتدا صورت و دست‌ها را در آب فرو برده، نیت وضو کند و سپس از آب بیرون بیاورد. در وضوی ارتماسی پس از شستن صورت و دست‌ها، مسح انجام می‌شود. در وضوی ارتماسی مانند وضوی غیرارتماسی، رعایت ترتیب لازم است ابتدا صورت، سپس دست راست و بعد دست چپ شسته می‌شود.

وضوی جبیره‌ای

وضوی جبیره‌ای: اگر در یکی از اعضای بدن که در وضو شسته یا مسح می‌شود، زخم یا شکستگی باشد و نتوان آن را شست یا مسح کشید، باید وضو را به طور معمول انجام داد و به جای شستن یا مسح عضو زخمی یا شکسته، دست خیس بر جبیره کشید. جبیره، به پارچه یا هر چیزی گفته می‌شود که با آن زخم را می‌بندند. وضوی جبیره‌ای تنها در صورتی جایز است که باز کردن جبیره دشوار باشد یا ضرر داشته باشد یا نتوان مستقیما روی زخم یا شکستگی آب ریخت.

در برخی موارد، تیمم به جای وضو واجب می‌شود؛ از جمله در صورتی که وقت نماز به قدری تنگ باشد که وضو گرفتن باعث شود تمام یا بخشی از نماز، بعد از وقت خوانده شود. همچنین در جایی که آب در دسترس نباشد و یا آب برای بدن ضرر داشته باشد، تیمم جایگزین وضو می‌گردد.

کفایت غسل از وضو

به فتوای فقهای شیعه کسی که غسل جنابت کرده است برای ادای نماز نباید وضو بگیرد و همان غسل از وضو کفایت می‌کند. البته فقهای شیعه درباره اینکه آیا غسل‌های دیگر جایگزین وضو می‌شود یا خیر، نظرات مختلفی دارند. به گفته صاحب‌جواهر (درگذشت: ۱۲۶۶ق) نظر مشهور بر این است که دیگر غسل‌ها از وضو کفایت نمی‌کند و برای نماز باید وضو هم گرفت. فتوای امام خمینی هم همین است اما به فتوای آیت‌الله مکارم شیرازی تمام غسل‌های واجب و همچنين غسل‌های مستحبی كه با دليل معتبر ثابت‌ شده‌اند كفايت از وضو می‌کنند، هرچند که احتیاط مستحب آن است كه در غير غسل جنابت وضو بگيرند.

وضو چگونه باطل می‌شود؟

وضو در چند صورت باطل می‌شود، برخی از آنها عبارتند از:

• خارج شدن ادرار، مدفوع یا باد از انسان.
• خواب (به طوری که گوش نشنود و چشم نبیند)، دیوانگی، مستی و بیهوشی.
• چیزهایی که سبب غسل می‌شوند مانند جنابت و لمس کردن مُرده در منابع فقهی از چیزهایی که فقط وضو را باطل می‌کنند به حدث اصغر یاد می‌شود؛ و به چیزهایی که علاوه بر باطل‌کردن وضو سبب غسل نیز می‌شوند حدث اکبر می‌گویند. به گفته فاضل مقداد برخی از فقیهان اهل‌سنت بر این باورند که تماس پوست بدن مرد و زن نامحرم وضو را باطل می‌کند. مستند آنان قرائت کسایی است که لامستم را در آیه «أَوْ لامَسْتُمُ النِّسا» «لمَسْتم» قرائت کرده اما به باور فقیهان شیعه «لامَسْتم» کنایه از آمیزش است.

تفاوت وضوی شیعیان و اهل سنت

در مسئله وضو، درباره شستن دست‌ها و همچنین چگونگی مسح سر و پاها، بین شیعیان و اهل‌سنت، اختلاف شده است.

اختلافات بین شیعه و سنی درباره وضو، بیشتر ناشی از اختلاف برداشت از معنای آیه ششم سوره مائده، و یا اختلاف در قرائت آن است. شیعیان با تکیه بر روایاتی از معصومان، عبارت «و ایدیکم إلی المرافق» در آیه مذکور را به معنای وجوب شستن دست‌ها از بالا به پایین می‌دانند، بر خلاف مذاهب چهارگانه اهل‌سنت که قائل به جواز شستن دست‌ها از پایین به بالا و بالعکس هستند هر چند که از پایین به بالا را افضل (بهتر) می‌دانند.

همچنین بر اساس حکم فقهای شیعه، شستن دست راست باید مقدم بر دست چپ باشد. این حکم در مذاهب اهل‌سنت مستحب شمرده شده است.

مذاهب چهارگانه اهل سنت شستن پاها به همراه قوزک را در وضو واجب می‌دانند، شیعیان قائل به مسح پاها از سر انگشت‌ها تا برآمدگی روی پا هستند. این مسح هم بر اساس فقه شیعه، مانند مسح سر باید از رطوبت وضو باشد. همچنین مالکیه و حنفیه ترتیب و حنفیه و شافعیه موالات را در وضو واجب نمی‌دانند. اما شیعیان و دیگر فرق اهل‌سنت رعایت آنها را واجب می‌دانند.

شیعه و اهل‌سنت، درباره مسح سر هم اختلافاتی دارند؛ از جمله اینکه به باور شیعیان، مسح سر به اندازه‌ای که به آن مسح گفته شود کافی است و حداکثر مستحب است به اندازه سه انگشتِ بسته باشد، نه بیشتر. همچنین در فقه شیعه، برای مسح سر باید از آب وضو استفاده کرد و نمی‌توان با آب جدید مسح کرد. با این حال مذاهب مختلف اهل‌سنت هم در چگونگی مسح سر، نظرات مختلفی دارند؛ بنابر فقه حنبلی، مسح تمام سر به همراه دو گوش واجب است، و باید از آب جدید برای مسح سر استفاده کرد. در فقه مالکی، تمام سر را باید مسح کرد و در فقه حنفی، مسح یک چهارم سر واجب است. بر اساس مذهب شافعی، مسح سر به مقدار حداقلی کافی است و باید با آب جدید مسح کرد.

مسح بر خُفَّین (کفش) از دیگر موارد اختلافی است که شیعیان آن‌را صحیح نمی‌دانند و به آیه ۶ سوره مائده و روایات استناد کرده‌اند. به جهت همین اختلاف در مواردی وضوی شیعیان با تقیه همراه و مانند وضوی اهل سنت بوده است: امام کاظم(ع)، در پاسخ به نامه علی بن یقطین که در دستگاه خلافت عباسی جایگاه ویژه‌ای داشت، او را مکلف کرد مانند اهل‌سنت وضو بگیرد تا هارون‌الرشید از شیعه بودن وی مطلع نشود. موسی بن جعفر(ع)، پیشتر از علی بن یقطین خواسته بود در حکومت عباسی بماند و به شیعیان خدمت کند. در حالی‌که دیگر شیعیان را از همکاری با عباسیان منع می‌کرد.

آغاز اختلاف در وضو از عصر عثمان

برخی محققان معتقدند در دوران پیامبر(ص) اختلافی در وضو میان مسلمانان نبوده و پیامبر اکرم(ص) وضو را با مسح پاها به جای شستن انجام می‌داده است. علاوه بر دوران پیامبر، از دوران خلافت ابوبکر هم اختلافی درباره وضو ذکر نشده است. در دوران خلافت عمر بن خطاب، جز در یک مورد مسح خُفَّیْن (مسح پا از روی پاپوش)، روایتی که نشانگر اختلاف درباره وضو باشد در دست نیست.

بر اساس آنچه در کَنْزُ العُمّال و برخی منابع دیگر آمده، برخی محققان معتقدند اختلاف در وضو، از دوران خلیفه سوم (عثمان)، در میان مسلمانان آشکار شده است. سید علی شهرستانی، با استناد به اختلاف امام علی(ع) و عمر بن خطاب درباره مسح خفین، معتقد است خلیفه دوم هم بر خلاف عثمان بن عفان، پا را در وضو نمی‌شسته، بلکه آن را مسح می‌کرده است.

شیعیان با اتکا به آیه وضو، و همچنین روایات درباره وضو، معتقدند پیامبر(ص) و یاران او، به شیوه امامیه پا را در وضو مسح می‌کرده‌اند، نه آنکه به شیوه اهل سنت آن را بشویند. درباره شستن دست‌ها هم روایاتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که حاکی از همانندی وضوی پیامبر با شیعیان و شستن دست‌ها از بالا به پایین است. به باور شیعیان، روایات شستن پا در وضو که مورد استناد اهل‌سنت قرار گرفته، سست و بی‌اساس است؛ علاوه بر آنکه با آیه وضو هم در تضاد است.

آداب، مستحبات و فضایل

در وضو گرفتن، چند چیز مستحب دانسته شده است؛ از جمله:

• مسواک‌زدن پیش از وضو: پیامبر(ص) در وصیت به امام علی(ع)، به مسواک زدن پیش از هر وضو توصیه کرده است.
• ذکر نام خدا در ابتدای وضو.
• گرداندن آب در دهان و بینی.
• حضور قلب در انجام کارهای وضو
• خواندن سوره قدر در هنگام وضوگرفتن
• خواندن آیة الکرسی پس از وضو
• گذاشتن ظرف آبِ وضو در سمت راست.

بنابر روایات، امام علی(ع) در هنگام وضو، دعاهایی می‌خواند. بر اساس این روایات، هر کس این دعاها را در ضمن انجام اعمال وضو بخواند، خداوند از هر قطره آب وضوی او، فرشته‌ای مشغول به تسبیح و تقدیس و تکبیر خداوند می‌آفریند و ثواب آن را تا روز قیامت برای وضوگیرنده می‌نویسد. دعاهای مذکور در ضمن انجام هر کدام از اعمال وضو عبارتند از:

1. هنگامی که چشم انسان به آب افتاد: الْحَمْدُ للَّهِ الذی جَعَلَ الْماءَ طَهُوراً وَ لَمْ یَجْعلْه نَجِساً؛ حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که آب را پاک و پاک‌کننده قرار داد و آن را نجس قرار نداد.
2. گرداندن آب در دهان: اللّهمّ أنطق لساني بذكرك و اجعلني ممّن ترضى عنه؛ خدايا! زبانم را به ياد خودت گويا گردان و مرا از كسانى قرار ده كه از ايشان خشنود هستى.
3. گرداندن آب در بینی: اللّهم لا تُحَرّم عليَّ ريحَ الجنّة و اجعلني ممّن يَشمّ ريحها و طيبها و ريحانها؛ خدايا! بوى بهشت را بر من حرام نگردان و مرا از كسانى قرار ده كه بو و عطر آن و گياهان خوشبوى آن را استشمام مى‌كنند.
4. شستن صورت: اللّهم بيّض وجهي يوم تَسوّد فيه الوجوه و لا تُسَوّد وجهي يوم تبيضّ فيه الوجوه؛ خداوندا! روزى كه صورت‌ها در آن سياه مى‌گردد، صورت مرا سفيد گردان و روزى كه صورت‌ها در آن سفيد مى‌گردد، صورت مرا سياه مگردان.
5. شستن دست راست: اللّهمّ أعطني كتابي بيميني و الخلد بيساري؛ خداوندا! نامۀ عمل مرا به دست راستم و جاودانگى ابدى را به دست چپم ده.
6. شستن دست چپ: اللّهمّ لا تعطني كتابي بشمالي و لا تجعلها مغلولة إلى عنقي و أعوذ بك من مقطّعات النّيران؛ خدايا! نامه عمل مرا به دست چپم مده و آن را بر گردنم مبند و به تو پناه مى‌برم از لباس‌هاى آتشين.
7. مسح سر: اللّهمّ غشّني برحمتك و بركاتك و عفوك، اللهم غشّني برحمتك و بركاتك و عفوك؛ خدايا! مرا با رحمت، بركات و عفو خويش فرا گير.
8. مسح پا: اللّهمّ ثبّت قدميّ على الصّراط يوم تزلّ فيه الأقدام و اجعل سعيي فيما يرضيك عنّي؛ خداوندا! قدم‌هاى مرا بر صراط در آن روزى كه قدم‌ها بر آن مى‌لغزد، ثابت و استوار كن، و سعى و كوشش مرا در آن چيزى قرار ده كه تو را از من خشنود و راضى مى‌سازد.

در منابع روایی شیعه و سنی، بیش از ۴۰۰ حدیث درباره احکام وضو، ویژگی‌ها و فضایل آن از پیامبر اکرم(ص) و امامان شیعه نقل شده است؛ بر این اساس وضو موجب پاک شدن گناهان، از میان بردن غضب، طول عمر، نورانی شدن چهره‌ در محشر، و افزایش روزی می‌شود. همچنین روایاتی درباره فضیلت تجدید وضو و همچنین وضو به مانند توبه، نقل شده است.

• تیمم
• غسل