تَکَتُّف دست‌بسته نمازخواندن به گونه‌ای که کفِ دستِ راست بر پشتِ دستِ چپ و دست‌ها بالای ناف یا روی سینه قرار گیرند.
فقیهان شیعه تکتف را حرام می‌دانند و معتقدند این عمل نماز را باطل می‌کند. آنان به روایاتی استناد می‌کنند که نمازخواندن پیامبر را بدون تکتف گزارش کرده‌اند. همچنین روایاتی از اهل‌بیت(ع) نقل شده که در آنها از تکتف نهی شده است. فقیهان شیعه تکتف را در شرایط تقیه جایز می‌دانند.
از نظر بیشتر علمای اهل‌سنت، تکتف مستحب است. برخی از آنها آن را واجب و برخی دیگر هم مکروه می‌دانند. درباره چگونگی تکتف، محل قراردادن دست‌ها و زمان تکتف در نماز، میان فقیهان اهل‌سنت اختلاف‌نظر هست.
فقهای اهل‌سنت برای استحباب تکتف، به روایاتی استناد کرده‌اند که از جایز بودن تکتف حکایت می‌کند؛ ولی شیعیان سند برخی از این روایات و محتوای برخی دیگرشان را دارای اشکال می‌دانند.
تعریف تکتف و جایگاه آن نزد شیعه و سنی
تکتف به‌معنای قراردادن دست‌ها بر یکدیگر و روی سینه یا شکم در حال نماز است. از این عمل با تَکتیف، تکفیر، قَبض و وَضع نیز یاد شده است. در مقابل تکتف، واژه ارسال و اِسدال یا سَدل قرار دارد که به معنای رهاساختن دست‌هاست.
تکتف از مسائل اختلافی مذهب شیعه با مذاهب دیگر است. اکثر اهل‌سنت تکتف را از آداب مستحب نماز می‌دانند.
چگونگی انجام تکتف
عینی از فقهای اهل‌سنت، تکتف را قراردادن کف دست راست بر پشت مچ دست چپ دانسته است، به‌گونه‌ای که مچ، وسط کف دست قرار بگیرد؛ اما برخی دیگر از علمای اهل‌سنت، قراردادن کف دست بر ساعد، پشت کف دست چپ را برگزیده‌اند. برخی گفته‌اند طوری پشت دست چپ را بگیرد که انگشت شصت و انگشت کوچک دست چپ در کف دست راست قرار بگیرد.
در تکتف، دست‌ها کجا قرار می‌گیرند؟
فقهای اهل‌سنت، درباه اینکه دست‌ها در تکتف در کجای بدن قرار می‌گیرد، اختلاف‌نظر دارند. برخی از آنها محل قرارگرفتن دست‌ها را زیرناف و برخی دیگر روی سینه یا زیر آن می‌دانند. حنفی‌ها و حنبلی‌ها قراردادن دست‌ها زیرناف و شافعی‌ها قراردادن آنها زیر سینه را سنت می‌دانند. بِن‌باز از عالمان وهابی، معتقد است که در تکتف، دست‌ها باید بر سینه قرار بگیرد.
برخی نیز گفته‌اند که مردها باید دست‌ها را زیر ناف و زنان روی سینه قرار دهند.
جای تکتف در نماز
عینی عالم اهل‌سنت گفته است که ابوحنیفه و ابویوسف تکتف را هنگام قیام، سنت می‌دانند و برخی دیگر هنگام قرائت. از نظر عینی، تکتف هنگام قیام‌هایی است که ذکر «مأثور» (ذکری که در روایات آمده است) دارد. به گفته او، گروهی از علمای اهل‌سنت، با هدف مخالفت با شیعه، تکتف را در هر نوع قیام، سنت دانسته‌اند ازاین‌رو درباره تکتفِ بعد از رکوع، هنگام قنوت، در نماز میت و بین تکبیرهای نماز عیدین، اختلاف شده است.
نقل شده است که حنفی‌ها و شافعی‌ها قراردادن دست‌ها بر سینه پس از رکوع را بدعت می‌دانند. از ابنحنبل، پیشوای مذهب حنبلی هم نظرات متفاوتی در این زمینه نقل شده که یکی از آنها این است که مختاریم این کار را انجام دهیم یا خیر.
حکم فقهی از نظر شیعه
برپایه دیدگاه مشهور میان فقیهان شیعه، تکتف حرام است و موجب بطلان نماز می‌شود. سیدِ مرتضی و شیخ طوسی ادعای اجماع بر این حکم کرده‌اند. عده‌ای از فقیهان شیعه فقط آن را حرام دانسته‌اند، نه باطل‌کننده نماز. محمدحسن نجفی در کتاب جواهرالکلام گفته است ابوالصلاح حلبی تکتف را مکروه و اسکافی ترک آن را مستحب می‌دانند.
دلیل فقهای شیعه برای این حکم، احادیثی است که نمازخواندن پیامبر را بدون تکتف گزارش کرده‌اند. ازجمله حدیثی که ابوحمید ساعدی نقل کرده و در آن نمازخواندن پیامبر(ص) را توضیح داده، اما سخنی از تکتف نگفته است. همچنین احادیثی از امامان شیعه نقل شده است که از تکتف و تکفیر در نماز نهی کرده‌اند. از امام علی(ع) و امام باقر(ع) نقل شده است که تکتف، از رسوم مَجوس بوده است. صاحبْ‌جواهر بر این باور است که این سنت را عمر بن خطاب و به تقلید از اسیران ایرانی رواج داد.
حکم تکتف از روی تقیه
فقیهان شیعه همچون شهید ثانی و شیخ مرتضی انصاری، تکتف را در حال تقیه، جایز و بلکه واجب دانسته‌اند. البته آیت‌الله خامنه‌ای از مراجع تقلید، قرن پانزدهم قمری، گفته است در زمان حاضر، تکتف جزو موارد تقیه نیست و تنها در صورت اضطرار، جایز است.
حکم فقهی از نظر اهل‌سنت
عالمان اهل‌سنت تکتف را نشانه خشوع و خضوع و تعظیم می‌دانند. با این حال، درباره حکم فقهی آن اختلاف‌نظر دارند:
- استحباب: به گفته عینی (۷۶۲-۸۵۵ق) از فقهای اهل‌سنت، حنفی‌ها، شافعی، ابنحنبل و عموم عالمان اهل‌سنت تکتف را مستحب می‌دانند.
- استحباب تخییری: اوزاعی (۷۰۷–۷۷۴م) و ابن‌‌عبدالبر (۳۶۸–۴۶۳ق) قائل به استحباب تخییری تکتف و ارسال بودند.
- وجوب: اَلبانی (۱۳۳۳-۱۴۲۰م) و شوکانی (۱۱۷۳-۱۲۵۰ق) معتقد به وجوب تکتف هستند.
- کراهت: به گفته قرطبی مفسر مالکی‌مذهب، مالک بن انس تکتف را در نمازِ واجب، مکروه و در نمازهای مستحبی، مستحب می‌دانست. گفته شده است که عبدالله بن زبیر و حسن بصری بر همین عقیده بودند.
- برخی از فقیهان اهل‌سنت، تکتف را مخصوص زمانی می‌دانند که نمازگزار به سبب قیام طولانی خسته شود.
مستندات تکتف نزد اهل‌سنت
اهل‌سنت برای حکم به تکتف، به روایاتی استناد کرده‌اند. برخی از آنها احادیث زیرند:
- حدیث سهل بن سعد: در این حدیث آمده است که به مردم دستور داده می‌شد که در نماز دست راست خود را بر ساعد دست چپ خود قرار دهند.
- حدیث وائِل بْن حُجْر: وائل نقل می‌کند که پیامبر(ص)، پس از تکبیرالاحرام، دستان خود را از آستین خارج کرد و زیر لباس قرار داد و دست راست خود را بر دست چپ گذاشت.
- حدیث عبدالله بن مسعود: ابن‌‌مسعود در حال نماز دست چپ خود را بر دست راست گذاشته بود و پیامبر(ص)، دست راست او را بر دست چپش قرار داد.
- حدیث ابن‌‌عباس: ابن‌‌عباس از پیامبر(ص) نقل کرده است که فرمود به پیامبران دستور داده شده است تا در نماز، دست راست خود را بر دست چپ قرار دهند.
- روایت منقول از امام علی(ع): طبق این روایت، یکی از سنت‌های نماز، قراردادن دست‌ها زیر ناف است.
اشکالات شیعیان
شیعیان معتقدند سند برخی از این روایات اشکلاتی دارد؛ زیرا راویانی در سلسله‌سندشان هست که از نظر علمای اهل‌سنت هم قابل‌اعتماد نیستند. برخی دیگر نیز از محتوایشان این نتیجه به دست نمی‌آید که تکتف واجب یا مستحب است.
تک‌نگاری‌ها
برخی از کتاب‌ها که در آنها، مسئله تکتف بررسی و نقد شده، به شرح زیر است:
- الاِرسالُ و التَّکفیر بینَ السُّنةِ و البِدعَه: اثر نجم‌الدین طبسی و جزئی از مجموعه بینَ السُّنةِ و البِدعَه است که در آن، مسائل اختلافی شیعه و سنی، همچون ازدواج موقت بررسی شده گرفته است. این مجموعه، به صورت یک کتاب، تحت عنوان دراساتٌ فِقهیَّه فی مسائلَ خِلافِیَّه چاپ شده است.
- توضیحُ المَقال فی الضَّمّ و الاِرسال: نوشته محمد یحیی سالم عزّان است که دارُ التُّراثِ الیُمنیٰ در صنعا آن را چاپ کرده است.
- القولُ الفَصل فی تأییدِ سُنَّةِ السَّدْل، اثر محمد عابد: این کتاب در نقد تکتف و با هدف اثبات ارسال (رهاساختن) دست در نماز، طبق مذهب مالک بن انس نگاشته شده است.
- رسالةٌ مُختَصَرةٍ فی السَّدْل، اثر عبدالحمید مبارک آل‌شیخ.
- رسالةٌ فی حکم سَدْلِ الیَدَین فی الصَّلاة علی مذهبِ الامام مالک، نوشته محمد بن محمد المغربی معروف به شنقیطی: این کتاب را مرکز نشر دارالفضیله چاپ کرده است.
- القَبضُ فی الصَّلاه: این کتاب توسط مجمع جهانی اهل‌بیت تهیه و نشر یافته و بخشی از مجموعه فی رحاب اهل‌البیت است.
- آمین
- مهر نماز
- قنوت