نماز شکسته یا صلاة القَصر حکمی فقهی درباره نماز مسافر است که بر اساس آن، نمازهای چهار رکعتی در سفر دو رکعت خوانده می‌شود. قصر نماز در فقه امامیه و حنفیه واجب و در فقه مالکی سنت مؤکد و در فقه شافعی و حنبلی جایز است.
مبنای قرآنی و روایی
نماز قصر یا نماز مسافر، در مقابل نماز تمام به کار می‌رود. مسافر با شرایطی، باید نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت بخواند. مستند این حکم، آیه ۱۰۱ سوره نساء است که در آن کوتاه کردن نماز در سفر، در صورت ترس از آزار کافران، مجاز دانسته شده است.
برخی با استناد به عبارت «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ» در این آیه، قصر نماز را جایز، نه واجب، دانسته‌اند. در مقابل، قائلان به وجوب قصر، این تعبیر را ناظر به رفع توهم ممنوعیت نماز کوتاه‌شده دانسته‌اند. همچنین، ظاهر آیه قصر نماز را به وجود ترس مقید می‌کند؛ اما بر اساس روایات، پیامبر(ص) در سفرهای بدون ترس نیز نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت می‌خوانده است. ازاین‌رو، بیشتر فقیهان قید ترس در آیه را ناظر به شرایط غالب سفرهای آن زمان دانسته‌اند.
محمد صادقی تهرانی قصر نماز را مختص سفر همراه با ترس دانسته و معتقد است در این حالت نیز قصر به معنای کاهش تعداد رکعت‌ها نیست، بلکه به کاهش کیفیت نماز اشاره دارد. بر این اساس، او نماز مسافر در سفرهای عادی را تمام می‌داند.
در منابع حدیثی نیز روایاتی درباره قصر نماز پیامبر(ص) در سفر نقل شده در منابع حدیثی و فقهی باب‌هایی به احکام نماز مسافر و قصر اختصاص یافته است.
احکام نماز شکسته
مسافر باید نمازهای چهار رکعتی، یعنی ظهر، عصر و عشا را دو رکعت بخواند و نماز صبح و مغرب قصر نمی‌شود. اگر مسافر پس از رسیدن به وطن هنوز نماز خود را نخوانده باشد، باید آن را کامل بخواند؛ اما اگر نماز را در سفر به صورت قصر خوانده باشد، پس از رسیدن به وطن اعاده آن لازم نیست.
نماز قضا نیز مطابق حکم زمان وجوب آن خوانده می‌شود.
شرایط قصر نماز
در فقه، هر سفری موجب قصر نماز نمی‌شود و برای آن شرایطی بیان شده است؛ از جمله:
- سفر به حد مسافت شرعی برسد یعنی مسافت طی‌شده (فقط مسیر رفت یا مجموع رفت‌وآمد) حداقل هشت فرسخ شرعی باشد.
- سفر برای کار حرام نباشد.
- مسافر پیش از رسیدن به مسافت شرعی از وطن خود نگذرد یا قصد اقامت ده روز یا بیشتر نداشته باشد.
- سفر شغل او نباشد.
- مسافر از حد ترخص گذشته باشد.
فلسفه شکسته بودن نماز مسافر
در روایات، قصر نماز و افطار روزه در سفر، تخفیف و هدیه‌ای از جانب خداوند دانسته شده است که با تغییر شرایط، خستگی و مشغولیت مسافر ارتباط دارد. در روایتی از امام صادق(ع) از پیامبر(ص) نقل شده است که قصر نماز و افطار روزه از احکامی است که خداوند به امت اسلام اختصاص داده و در امت‌های پیشین نبوده است.
دیدگاه مذاهب فقهی اسلامی
امامیه و حنفیه قصر نماز در سفر را واجب می‌دانند. مالکیه آن را سنت مؤکد و شافعیه و حنبلیه آن را جایز می‌شمارند؛ ازاین‌رو، در دو مذهب اخیر، مسافر میان قصر و تمام مخیر است.
- اماکن تخییر