سجده نماز، از ارکان نماز است و مسلمانان باید در هر رکعت نماز دوبار سجده کنند. در سجده باید هفت عضو بدن شامل پیشانی، کف دو دست، زانوها و انگشتان پا بر زمین قرار گیرد و ذکر در حالت آرامش گفته شود. فرد ناتوان باید تا حد توان خم شود و در صورت ناتوانی، با سر، چشم یا نیت قلبی اشاره کنند.
محل سجده باید پاک و از جنس زمین یا گیاهان غیرخوراکی باشد. سجده بر تربت امام حسین(ع) برتر دانسته شده است. سجده بر طلا، نقره یا سنگ‌های معدنی صحیح نیست و در حالت ضرورت، سجده بر لباس کتان یا پنبه‌ای مجاز است. از مستحبات سجده می‌توان به طولانی‌کردن آن، استغفار میان دو سجده و رعایت آداب نشستن و برخاستن اشاره کرد.
رکن‌بودن سجده برای نماز
سجده از واجبات نماز است و در تمامی نمازها، در هر رکعت پس از رکوع، دوبار انجام می‌شود. این دو سجده باهم از ارکان نماز به‌شمار می‌روند و بر اساس فتاوای فقیهان، برخی احادیث و قاعده لاتُعاد با ترک عمدی یا سهوی آن، نماز باطل می‌شود. احکام سجده در منابع فقهی، در ضمن مسائل مربوط به نماز بیان شده است.
چگونگی سجده‌کردن
نمازگزار پس از رکوع می‌ایستد، سپس به سجده می‌رود و باید هفت عضو بدن یعنی پیشانی، کف دو دست، سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاها را بر زمین قرار دهد و ذکر سجده را بگوید. پس از اتمام ذکر، سر از سجده برداشته می‌شود و نمازگزار می‌نشیند. پس از اینکه بدن آرام گرفت، سجده دوم انجام می‌شود. نمازگزار پس از سجده دوم دوباره می‌نشیند و پس از اندکی آرامش (جلسه استراحت) ادامه نماز را به‌جا می‌آورد.
چگونگی سجده‌کردن فرد ناتوان
کسی که نمی‌تواند پیشانی را بر زمین بگذارد، باید مُهر یا چیز دیگری را که سجده بر آن صحیح است، بر جسمی بلند قرار دهد، به اندازه توان خم شود و طوری پیشانی را بر آن بگذارد که بگویند سجده کرده است. در عین حل، باید کف دست‌ها، زانوها و انگشتان پا را به‌طور معمول بر زمین بگذارد.
کسی که به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند خم شود، باید برای سجده بنشیند و با سر اشاره کند و اگر این نیز ممکن نباشد باید با چشم‌ها اشاره نماید. چنین فردی اگر می‌تواند باید مهر را به قدری بلند کند که پیشانی را بر آن بگذارد و اگر نمی‌تواند، فردی دیگری مهر را بلند می‌کند تا او پیشانی را بر مهر قرار دهد. همچنین اگر نمازگزار توانایی اشاره‌کردن با سر یا چشم‌ها را نداشته باشد، باید در قلب نیت سجده کند و با دست و مانند آن برای سجده اشاره نماید.
واجبات سجده
بر اساس کتاب‌های فقهی، برای انجام سجده نماز اموری لازم است:
- قرارگرفتن تمام اعضای هفت‌گانه بر زمین.
- گفتن ذکر سجده در حالت آرامش نه در حال حرکت.
- نشستن به همراه مکث کوتاهی بین دو سجده
- انجام دو سجده هر رکعت: کم یا زیادکردن عمدی سجده باعث باطل‌شدن نماز می‌شود، اما اگر نمازگزار تنها یک سجده را فراموش کند و پیش از رکوع متوجه شود، باید بنشیند و سجده فراموش‌شده را به‌جا آورد و پس از نماز دو سجده سهو به‌جا آورد. اما اگر در رکوع یا پس از آن متوجه شود، باید نماز را ادامه دهد و پس از نماز، علاوه بر قضای سجده فراموش‌شده، دو سجده سهو به‌جا آورد.
مستحبات و مکروهات سجده
حماد بن عیسی جهنی سجده نماز امام صادق(ع) را چنین توصیف کرده است:
... به سجده رفت و دو کف دست خود را در حالی‌که انگشتانش به‌هم چسبیده بود، مقابل زانوان، نزدیک صورت خویش بلند کرد و سه‌بار فرمود: «سبحان ربی الأعلی و بحمده» و سجده را چنان به‌جا آورد که هیچ عضوی از اعضای خود را بر عضو دیگری تکیه نداد و هنگام سجده هشت موضع را بر زمین نهاده بود: دو کف دست، دو زانو، دو شست پا، پیشانی و بینی، و فرمود: هفت موضع از این اعضا، واجب است.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۱-۳۱۲.
در کتاب‌های فقهی، مستحبات و مکروهاتی برای سجده نماز بیان شده است.
مستحبات سجده:
- گفتن تکبیر پیش از سجده اول و دوم و پس از هر دو؛
- برای رفتن به سجده، مردان ابتدا دست‌ها و زنان ابتدا زانوها را بر زمین بگذارند؛
- نهادن بینی بر چیزی که سجده بر آن صحیح است؛
- روبه‌قبله قراردادن انگشتان و چسبانیدن آنها -جز انگشت شست- به هم؛
- تکرار ذکر سجده به عدد فرد (مانند سه، پنج یا هفت)؛
- گفتن ذکر صلوات و طولانی‌کردن سجده؛
- نشستن به‌صورت تَوَرُّک پس از سجده (نشستن بر ران چپ و نهادن پشت پای راست بر کف پای چپ)؛
- استغفار میان دو سجده پس از آرام‌گرفتن بدن؛
- چسباندن آرنج‌ها به پهلو برای زنان و بازگذاشتن آنها برای مردان در هنگام سجده؛
- گذاشتن دست‌ها بر ران‌ها هنگام نشستن؛
- گفتن ذکرِ «بِحَولِ اللهِ وَ قُوَّتِهِ أقُومُ وَ أقْعُدُ» یا ذکرِ «اللهُمَّ بِحَولِكَ وَقُوَّتِكَ أقومُ وَ أقْعُدُ» هنگام برخاستن برای رکعت بعد؛
- هنگام برخاستن از زمین، مردان ابتدا زانوها و سپس دست‌ها را از زمین بردارند و زنان برعکس عمل کنند.
دعا در سجده، به‌خصوص سجده آخر نماز
دعاکردن در سجده‌های نماز برای طلب رزق حلال و دیگر حاجت‌های دنیوی و اخروی مستحب شمرده شده است. هرچند در فتوای بیشتر مراجع تقلید این استحباب برای همه سجده‌ها بیان شده و استحباب آن در سجده آخر به صورت جداگانه ذکر شده است،در فتوای برخی مراجع تقلید این استحباب تنها درباره سجده آخر نماز مطرح شده و در برخی دیگر این عمل در سجده آخر نماز متعارف‌تر برشمرده شده است. فقیهان با استناد به روایتی از امام باقر(ع) خواندن دعای زیر را در سجده مستحب دانسته‌اند: «يَا خَيْرَ الْمَسْئُولِينَ وَ يَا خَيْرَ الْمُعْطِينَ، اُرْزُقْنِي وَ ارْزُقْ عِيَالِي مِنْ فَضْلِكَ الْوَاسِعِ فَإِنَّكَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ» (ای بهترین درخواست‌شدگان و ای بهترین عطاکنندگان، از فضل گسترده‌ات به من و خانواده‌ام روزی بده که تو فضل عظیمی داری). با این حال درخواست دیگر دعاها نیز جایز شمرده شده است. از جمله دعاهایی که در سجده آخر نماز خوانده می‌شود عبارت‌اند از:
- «یٰا لَطیفُ اِرْحَمْ عَبْدَکَ الضَّعیف» (ای لطیف به بنده ضعیفت رحم کن)
- «یٰا مَنْ لَهُ الدُّنْیٰا وَ الْاٰخِرَةُ، اِرْحَمْ مَنْ لَیْسَ لَهُ الدُّنْیٰا وَ الْاٰخِرَة» (ای کسی که مالک دنیا و آخرتی، رحم کن بر کسی که نه دنیا دارد و نه آخرت)
- «رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ تَجٰاوَزْ عَمّٰا تَعْلَمُ، اِنَّکَ اَنْتَ الْاَعَزُّ الْاَجَلُّ الْاَکْرَمُ» (پروردگارا بیامرز و رحم‌نما و درگذر از آنچه از من می‌دانی، که تو عزیزترین و بزرگوارترین و کریم‌ترین هستی).
در نمازهای جماعت شیعیان، برای آنکه مأمومان متوجه شوند سجده آخر فرا رسیده است، معمولاً مُکبّر عبارتِ «یا وَلِیَّ العافِیة» یا ذکرهایی مانند یا لطیف را با صدای بلند تکرار می‌کند. عبارت یا «ولی العافیه» برگرفته از دعای «يَا وَلِيَّ الْعَافِيَةِ، أَسْأَلُكَ الْعَافِيَةَ، عَافِيَةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» است که خواندن آن در سجده آخر نماز رواج دارد.
مکروهات سجده
- خواندن قرآن در سجده؛
- فُوت‌کردن محل سجده برای برطرف‌کردن گرد و غبار؛
- باقی‌گذاشتن دست‌ها بر زمین میان دو سجده و رفتن به سجده دوّم بدون تغییر حالت.
ذکر سجده نماز
گفتن ذکر در سجده نماز، واجب است. ذکر اصلی آن «سُبْحانَ رَبِّی الاَعْلیٰ وَ بِحَمْدِهِ» است. با این حال، نمازگزار می‌تواند به جای آن سه‌بار «سُبْحانَ اللهِ» یا هر ذکر دیگری به همین مقدار بگیود. برخی مراجع تقلید جابه‌جایی عمدی ذکر رکوع (سُبْحانَ رَبِّی العَظیمِ وَ بِحَمْدِهِ) و ذکر سجده (سُبْحانَ رَبِّی الاَعْلیٰ وَ بِحَمْدِهِ) را جایز نمی‌دانند.
محل سجده
محل سجده باید پاک باشد و از جنس زمین یا روییدنی‌های آن (مانند چوب و برگ درختان) باشد، به شرط آنکه خوردنی (مثل برگ درخت انگور) یا پوشیدنی (مثل پنبه و کتان) نباشد. بنابراین سجده بر کاغذ یا دستمال کاغذیِ ساخته‌شده از چوب یا گیاه، صحیح است. سجده بر مواد معدنی مانند طلا، نقره و قیر صحیح نیست و بیشتر فقیهان سجده بر سنگ‌های معدنی مانند عقیق و فیروزه را نیز صحیح نمی‌دانند.
بر اساس روایات شیعه، برترین سجده‌گاه تربت امام حسین(ع) است. اما برخی عالمان اهل‌سنت، آن را را بدعت تلقی کرده‌اند. در صورت نبودن چیزی که سجده بر آن صحیح است یا در حالت ضرورت سجده بر لباس کتان یا پنبه‌ای جایز است و در صورت نبود آن، بر هر نوع لباسی، و در صورت نبود آنها درباره سجده بر پشت دست یا برخی مواد دیگر، میان فقیهان اختلاف نظر وجود دارد.
در حالت سجده، محل قرارگیری پیشانی باید با محل پاهای نمازگزار تقریبا همسطح باشد و اختلاف ارتفاع آن بیش از چهار انگشت بسته نباشد. سجده‌گاه باید ثابت باشد و تکان نخورد؛ به‌گونه‌ای که پیشانی بر آن قرار گیرد و آرام بگیرد.
- سجده تلاوت
- سجده شکر