نماز خوف به چگونگی خواندن نمازهای واجب یومیه در حال جنگ و ترس از دشمن یا حیوان درنده و بلایای طبیعی اشاره دارد. این نماز در آیه ۱۰۲ سوره نساء تشریع شده و روایات متعددی به این نماز پرداخته‌اند. پیامبر(ص) در غزوه‌های مختلف و حضرت علی(ع) در جنگ صفین و همچنین امام حسین(ع) در روز عاشورا نماز خوف خواندند.
این نماز به دو نوع نماز خوف و نماز شدت خوف تقسیم شده است. نماز خوف به دو صورت جماعت و فرادا خوانده می‌شود. در نماز خوف اگر بتوان شرایط و اجزای نماز را رعایت کرد؛ نمازهای چهار رکعتی به‌صورت شکسته خوانده می‌شود؛ البته در نماز جماعت لازم است افراد به دو دسته تقسیم شوند تا دسته‌ای نماز خوانده و دسته‌ای حراست کنند. بنابر نظر مشهور فقها، در حال نماز، همراه داشتن سلاح واجب است.
نماز شدت خوف در صورتی خوانده می‌شود که مکلف ترس از دزد، حیوان درنده یا بلایای طبیعی داشته باشد یا آن‌قدر جنگ شدید باشد که نتواند تمامی اجزاء و شرایط نماز را رعایت کند. در این صورت نماز را تا حد امکان با رعایت اجزاء و شرایط بجا می‌آورد و در صورت عدم امکان فقط نیت کرده و تکبیرة الاحرام می‌گوید و بجای هر رکعت تسبیحات اربعه را می‌خواند و با تشهد و سلام نماز را به پایان می‌رساند.
مفهوم‌شناسی و پیشینه
نماز خوف به چگونگی خواندن نمازهای واجب یومیه در حال جنگ و ترس از دشمن یا حیوان درنده، بلایای طبیعی و امثال آن که ترس بر جان وجود دارد، گفته می‌شود. در قرآن کریم آیات ۱۰۱، ۱۰۲ و ۱۰۳ سوره نساء و آیه ۲۳۹ سوره بقره به نماز خوف اشاره دارد در بعضی کتاب‌های حدیثی نزدیک به پنجاه‌و‌پنج روایت درباره نماز خوف وجود دارد همانند صحیحه زرارة از امام باقر(ع) که به چگونگی خواندن نماز خوف پرداخته است. در کتاب‌های فقهی نیز در فصلی جداگانه به نماز خوف پرداخته شده است.
نماز بطن النخل در مکانی بین طائف و مکه که درخت خرمایی در آنجا بود، نماز ذات الرِّقاع در غزوه ذات الرقاع، نماز عُسْفان در غزوه عسفان و غزوه بنی سلیم از جمله نمازهای خوفی هستند که پیامبر(ص) به جماعت خواندند. همچنین حضرت علی(ع) در لیلة الهریر و امام حسین(ع) در روز عاشورا نماز خوف را به جا آوردند.
در کتاب‌های فقهی فصلی جداگانه به نماز خوف اختصاص یافته است. این نماز در شرایط ترس و تهدید با تغییراتی در نحوه اقامه آن انجام می‌شود. اگر ترس کم باشد و فرصت برای خواندن نماز با رعایت اجزاء وجود داشته باشد، به آن نماز خوف گفته می‌شود. در صورت ترس شدید یا درگیری با دشمن و یا اینکه هر لحظه امکان حمله دزد یا حیوان درنده باشد، وقتی فرصت کامل برای نماز نباشد، نماز شدت خوف به جا آورده می‌شود. به این نماز در حال جنگ، نماز مُطارَده و مُسایَفه نیز گفته می‌شود.
چگونگی خواندن نماز خوف و شدت خوف
بنا به نظر فقها نماز خوف یا نماز شدت خوف به چند صورت خوانده می‌شود:
نماز خوف
- نماز خوف با جماعت در نمازهای چهار رکعتی: در این صورت نماز به‌صورت شکسته خوانده می‌شود. افراد در حال جنگ به دو دسته تقسیم می‌شوند، عده‌ای مقابل دشمن می‌ایستند و عده‌ای مشغول نماز می‌شوند. این نماز به دو حالت خوانده می‌شود: در این حالت، امام جماعت یا دو نماز دو رکعتی می‌خواند؛ یک‌بار با دسته اول و یک‌بار با دسته دوم (نماز بطن‌النخل) یا فقط یک نماز دو رکعتی می‌خواند و دسته اول رکعت اول را با امام می‌خوانند و سپس رکعت دوم را فرادی می‌خوانند. دسته دوم نیز رکعت اول را با امام می‌خوانند و سپس رکعت دوم را فرادی می‌خوانند (نماز ذات‌الرقاع).
- نماز خوف با جماعت در نماز مغرب: برخی فقهاء گفته‌اند امام جماعت با دسته اول یک رکعت می‌خواند و آنها دو رکعت بعد را فرادی و کوتاه می‌خوانند. سپس دسته دوم در رکعت دوم به امام ملحق می‌شوند و دو رکعت اول را با امام می‌خوانند. امام سپس صبر می‌کند تا آنها رکعت سوم را فرادی خوانده و به سلام امام ملحق شوند. حضرت علی(ع) در لیلة الهریر نماز خوف را به این روش خواندند. برخی فقهاء نیز امام را مخیر دانسته‌اند که نماز مغرب را به روش اول یا دوم، با خواندن دو رکعت اول با دسته اول و رکعت آخر با دسته دوم، بخواند. در نماز عسفان، وقتی دشمن در جهت قبله باشد، دو صف پشت سر امام قرار می‌گیرند. هر دو صف به رکوع می‌روند، اما در سجده، صف اول با امام سجده می‌کنند و صف دوم حراست می‌کنند. سپس پس از برخاستن امام و صف اول از سجده، صف دوم سجده‌های خود را انجام می‌دهند. این روند در رکعت دوم نیز تکرار می‌شود و در نهایت همه با امام تشهد و سلام می‌دهند.
- نماز خوفِ فرادا: اگر نماز خوف به فرادا خوانده شود مشهور فقها قائلند که به صورت شکسته خوانده می‌شود چه در حال سفر و چه در حال حَضَر (اقامت در محل سکونت)، اما عده اندکی قائلند که نماز خوف در صورتی که به فرادا خوانده شود فقط در حال سفر شکسته است و در حال حضر به صورت تمام خوانده می‌شود.
نماز شدت خوف
نماز شدت خوف نیز مانند نماز خوف در نمازهای چهار رکعتی به‌صورت شکسته خوانده می‌شود و تا حد امکان شرایط و اجزای نماز رعایت می‌شود. در صورت امکان، نماز رو به قبله خوانده می‌شود و اگر نشد، در هر جهت ممکن یا حتی در حال حرکت یا سوار بر مرکب خوانده می‌شود. اگر حتی به صورت اشاره‌ای هم امکان نماز نباشد، به جای هر رکعت تسبیحات اربعه گفته می‌شود. نیت، تکبیرة الاحرام، تشهد و سلام نیز واجب است.
شرایط
نماز خوف ذات‌الرقاع و بطن‌النخل که به جماعت خوانده می‌شود، با وجود شروطی صحیح است:
- دشمن در جهت قبله نباشد.
- دشمن قدرت حمله ناگهانی را داشته باشد و از حمله او ایمن نباشیم.
- تعداد مسلمانان به‌اندازه‌ای باشد که بتوان آنها را به دو دسته تقسیم کرد تا یک دسته در مقابل دشمن ایستادگی کند.
- تقسیم جمعیت به بیش از دو دسته برای امام جماعت لازم نباشد.
احکام
برای نماز خوف چند حکم در متون فقهی آمده است.
- مشهور فقها قائلند که همراه داشتن سلاح برای نمازگزاران در حال نماز جماعت واجب است؛ حتی اگر نجاستی به آن باشد؛ مگر اینکه مانع افعال نماز شود. به نظر بعضی از فقهاء همراه داشتن سلاح برای دسته مدافع نیز واجب است.
- در صورتی که نمازگزار در رکعت‌هایی که به امام جماعت اقتدا کرده خطا و سهوی مرتکب شود، نیازی به سجده سهو نیست.
- نماز شکسته