مُؤَذِّن فردی است که در وقت نماز، مردم را با گفتن اذان از فرارسیدن نمازهای یومیه آگاه می‌سازد. در روایات اسلامی بر این امر تأکید دارند که مؤذن باید از بهترین افراد، با طهارت و وضو باشد و او «دعوتگر به سوی خدا»، «ستون خداوند» و «امانتدار اهل ایمان» معرفی شده است. دعای مؤذن مستجاب و شفاعتش پذیرفته می‌شود و هر کس یک سال اذان بگوید، بهشت بر او واجب می‌گردد.
در تاریخ اسلام، افرادی چون بلال حبشی، ابومحذوره و عمرو بن ام مکتوم از مؤذنان برجسته صدر اسلام شناخته می‌شوند. در فقه شیعه، مؤذن باید مرد، مسلمان، عاقل و ممیز باشد و مستحب است عادل و خوش‌صدا باشد؛ درباره اذان زنان اختلاف نظر وجود دارد و درباره گرفتن اجرت، برخی آن را حرام و برخی دیگر بلامانع می‌دانند.
در آغاز اسلام، مؤذنان بر بلندی‌هایی اذان می‌گفتند، اما با گذشت زمان و در دوران امویان، ساخت مناره برای مساجد رایج شد. نقش اطلاع‌رسانی اذان نیز اهمیت داشت؛ به گونه‌ای که در دوران حکومت هادی عباسی، از اذان برای آگاه کردن مردم از قیام شیعی استفاده شد. در دوره‌های بعدی مانند صفویه و قاجار، مؤذنان از میان افراد خوش‌صدا و آشنا به موسیقی انتخاب و برایشان مقرری تعیین می‌شد که نشان‌دهنده جایگاه ویژه آنان بود.
اذان رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی، که در سال ۱۳۳۴ش در رادیو ایران ضبط شده، به‌دلیل داشتن مولفه‌های موسیقی ایرانی و ثبت در میراث معنوی، شهرت فراوانی دارد. اذان‌های مشهور دیگر شامل اذان حزینِ سلیم مؤذن‌زاده اردبیلی، اذان انقلابِ حسین صبحدل، اذان انتظارِ روح‌الله کاظم‌زاده، و اجراهای شیعی قاریان مصری نظیر غلوش و ابوزید در ایران است.
معناشناسی و جایگاه مؤذن در روایات اسلامی
مؤذّن کسی است که در اول وقت مخصوص نمازهای یومیه، اذان می‌گوید و مردم را از فرارسیدن وقت نماز آگاه می‌کند. در روایات اسلامی، پیامبر اسلام(ص) مسلمانان را به تکرار کلام مؤذن پس از شنیدن صدای او توصیه کرده‌اند. ایشان پاداشی برابر با اجر مؤذن برای این عمل در نظر گرفته و ترک آن را جفاکاری دانسته‌اند. همچنین دعاهایی برای شنیدن صدای مؤذن و پایان کار او در منابع روایی ذکر شده است.
روایات بر این امر تأکید دارند که مؤذن باید از بهترین افراد باشد و هنگام اذان، با طهارت و وضو باشد. پیامبر اسلام(ص) مؤذن را «دعوتگر به سوی خدا»، «ستون خداوند» و «امانتدار اهل ایمان» معرفی کرده‌اند. همچنین نقل شده که دعای مؤذن مستجاب و شفاعتش پذیرفته می‌شود و هر کس یک سال در شهری اذان بگوید، بهشت بر او واجب می‌گردد.
مؤذنان صدر اسلام و تاریخچه ماذنه‌ها
در کتاب‌های تاریخی، افرادی نظیر بلال حبشی، ابومحذوره، عمرو بن ام مکتوم و سعد بن عائذ از اذان‌گویان صدر اسلام نام برده شده‌اند. گفته شده بلال حبشی اولین مؤذن اسلام بود. براساس روایات شیعه، پس از معراج پیامبر(ص)، جبرئیل(ع) برای اولین بار اذان را گفت و پیامبر(ص) پس از بازگشت، اذان را به امام علی(ع) آموخت و ایشان نیز آن را به بلال یاد دادند. همچنین، ابن‌نباح به‌عنوان مؤذن امام علی(ع) و افرادی چون حارث صدائی، عبدالعزیز بن اصم و عثمان بن عفان نیز از مؤذنان این دوره یاد شده است.
به گفته پژوهشگران، در آغاز اسلام، مساجد فاقد مناره بودند و مؤذنان بر بلندی‌هایی مانند پایه استوانه‌ای بر بام مسجد یا پشت بام خانه‌ها اذان می‌گفتند. با گذشت زمان و در دوران امویان، ساخت مناره برای مساجد رایج شد. اولین مناره‌ها در جهان اسلام به مسجد جامع بصره، مسجد جامع عمرو در فسطاط مصر، مسجد جامع دمشق و مسجدالنبی نسبت داده شده‌اند.
نقش اذان در اطلاع‌رسانی و جایگاه مؤذنان در دوره‌های مختلف اسلامی
به نقل تاریخ‌نگاران، در دوران حکومت هادی عباسی، هنگامی که حسین بن علی مشهور به صاحب فخ در مدینه قیام کرد، عبدالله به حسن افطس، مؤذن را در بالای مناره مسجدالنبی واداشت تا عبارت «حی علی خیر العمل» را در اذان بگوید. این اقدام باعث شد تا مردم از برپایی قیام شیعی مطلع شوند و اذان به‌عنوان ابزاری برای اطلاع‌رسانی مورد استفاده قرار گیرد.
در زمان غازان‌خان، مؤذنان از موقوفات مساجد و کمک‌های خیرین ارتزاق می‌کردند. در دوره‌های صفویه و قاجار، پادشاهان و رجال سیاسی، افراد خوش‌صدا و آشنا به موسیقی را به‌عنوان مؤذن انتخاب کرده و برای آنان حقوق و مقرری تعیین می‌نمودند.
شرایط و احکام اذان و مؤذن در فقه شیعه
در فقه شیعه، مؤذن باید مرد یا پسر ممیز، مسلمان و عاقل باشد. مستحب است که عادل، خوش‌صدا و وقت‌شناس باشد و بر بلندی بایستد. درباره اذان گفتن زنان، برخی فقها اذان جمعی زنان را جایز دانسته‌اند. گفته شده پیامبر اسلام(ص) هیچگاه اذان نگفته‌اند، هرچند در روایتی اشاره به یک بار اذان گفتن ایشان شده است.
به گزارش دایرةالمعارف فرهنگ مردم ایران، در مورد گرفتن اجرت توسط مؤذن، میان فرقه‌های اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. مالکیان و برخی شافعیان آن را بلامانع می‌دانند، اما امامیه، حنفیه، حنابله و برخی دیگر آن را محل اشکال می‌دانند. شهید اول معتقد است گرفتن مزد برای اذان حرام است، مگر اینکه از بیت‌المال یا اموال مشاهد مشرفه با اجازه فقیه و در صورت نبود مؤذن بدون مزد، استفاده شود. محقق سبزواری نیز ارتزاق مؤذن از بیت‌المال را بلامانع می‌داند.
جایگاه و تحول سنت اذان‌گویی در فرهنگ اسلامی
به گفته پژوهشگران، در گذشته، مؤذنان برای رساندن صدای اذان به بلندی مساجد یا مناره‌ها می‌رفتند و مردم نیز با شنیدن اذان، آن را تکرار می‌کردند. صوت خوش و حسن شهرت از ویژگی‌های مهم مؤذن به شمار می‌رفت و مؤذنان از جایگاه اجتماعی ویژه‌ای برخوردار بودند. در برخی مناطق، مؤذنان پاک و مقدس تلقی می‌شدند و حتی زنان از آنان روی می‌گرفتند. در قرون وسطی، برای جلوگیری از نگاه به نامحرم، مؤذنان روز را از میان نابینایان انتخاب می‌کردند و گاهی لباس رسمی مخصوصی می‌پوشیدند.
با فراگیر شدن وسایل ارتباط جمعی مانند رادیو و تلویزیون، سنت اذان‌گویی تغییر کرد. امروزه در ایران، اذان از رادیو و تلویزیون پخش می‌شود و در مساجد نیز اغلب صدای پخش شده از رسانه‌ها از بلندگوها شنیده می‌شود، به جای اینکه مؤذن بر فراز مناره اذان بگوید.
سیر تحول سبک‌های اذان در ایران
در طول تاریخ اسلامی، اذان‌گویی به‌عنوان یک امر مستحبی و گاهی رسمی در مراکز مختلف مانند مساجد، مدارس و حتی اردوگاه‌های نظامی رواج داشته است. سبک اذان در ایران با تأثیر از موسیقی ایرانی شکل گرفته و اساتیدی چون دماوندی (مؤذن مظفرالدین شاه) و عندلیب اصفهانی در این زمینه نقش داشته‌اند. صدای اذان ابوالحسن دماوندی به سبک بیات ترک، اولین اذانی بود که در سال ۱۲۹۱ش. ضبط شد.
اذان به سبک شیعی توسط برخی قاریان مصری نیز اجرا شده که با واکنش‌ها و انتقاداتی از سوی برخی علمای اهل سنت مواجه شده است. در همین موضوع، احمد کریمه، یکی از موذنان سنی مذهب مصری، بعد از قرائت اذان به سبک شیعی، از گروه موذنان الازهر اخراج شد. در سال ۱۳۹۲ش، فیلم ۵۰ قاری سنی مذهب که اذان به سبک شیعی قرائت کرده‌اند توسط گروه‌های سلفی منتشر شد.
اذان‌های مشهور
| مؤذن | سال اجرا/ضبط | مکان/مناسبت اجرا | ویژگی‌ها و شهرت |
|---|---|---|---|
| رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی | ۱۳۳۴ش در رادیو ایران | رادیو ایران | اذانی مشهور که دارای مولفه‌های موسیقی ایرانی، ثبت شده در میراث معنوی ایران، موذن‌زاده در مصاحبه‌ای گفت که این اذان را در حالی که روزه بود خوانده است. او می‌گوید حتی یکبار هم بدون وضو، اذان نگفته است. محمدرضا شجریان خواننده مشهور ایرانی این اذان را تحسین کرده است. سید علی خامنه‌ای این اذان راخوب، پُرحرارت و پُرمغزی توصیف کرده است. |
| سلیم مؤذن‌زاده اردبیلی | - | - | معروف به اذان حزین یا اذان عاشورا. |
| محمد آقاتی | ۱۳۲۷ش (رادیو) | رادیو ایران | دومین اذان ملی ثبت شده. |
| حسین صبحدل | - | - | خوانده شده در دستگاه ماهور و بیات ترک، از مرتضی مطهری نقل شده که در یک وصیت شفاهی گفته بود در هنگام بلند کردن جنازه‌اش اذان صبحدل پخش شود. سید علی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی ایران، اذان صبحدل را «اذان انقلاب» نامیده است. به اعتقاد بسیاری اذان صبحدل با اذان رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی هم پهلو و هم ردیف است و نمی توان یکی را بر دیگری برتر دانست. |
| روح‌الله کاظم‌زاده (اذان انتظار) | ۱۳۸۱ش | در مراسم اعتکاف مسجد دانشگاه تهران | خوانده شده در خارج از ساختار سنتی ایرانی، |
| مهدی یراحی | ۱۳۹۳ش (تیرماه) | - | اذان یراحی در فضای رسانه‌ای به‌خصوص در اینستاگرام و توییتر مورد استقبال بسیار قرار گرفت. |
| قاری مصری (غلوش) | - | شبکه دو سیمای ایران | اجرا شده به سبک شیعیان، مشهور در ایران. |
| حسین ابوزید (قاری مصری) | ۱۳۵۳ش | شبکه دو سیمای ایران | ابو زید سال ۱۳۵۳ش در سفری که به ایران داشت |