جمع بین دو نماز یا جمع بین الصلاتین، با هم خواندن نمازهای ظهر و عصر و نمازهای مغرب و عشاء در وقت مشترک است. برای جواز جمع بین دو نماز به سنت پیامبر(ص) و سیره ائمه(ع) استناد شده است. عالمان اهل سنت به وقت مشترک دو نماز معتقد نیستند، از این رو جمع بین دو نماز را فقط در شرایط خاص مانند سفر و بیماری جایز می‌دانند.
درباره جمع بین دو نماز آثاری نوشته شده که کتاب الجمع بین الصلاتین علی ضوء الکتاب و السنة، اثر جعفر سبحانی، از جمله آنها است.
تعریف
جمع بین دو نماز اصطلاحی فقهی است که به باهم خواندن نمازهای ظهر و عصر یا مغرب و عشاء بنا بر مذهب شیعه در هر زمان از وقت مشترک و بنا بر مذهب اهل‌سنت در وقت مخصوص دیگری اشاره دارد. شیعیان معمولاً نمازهای ظهر و عصر و نیز مغرب و عشاء را با هم و اهل‌سنت جداگانه میخوانند.
در کتاب‌های فقهی در بخش اوقات نماز از جمع بین الصلاتین بحث می‌شود. همچنین در باب‌های طهارت وحج نیز از آن سخن گفته شده است.
دلیل مشروعیت
به گفته شهید اول، از نظر فقیهان شیعه جمع بین دو نماز جایز است. چرا که بر اساس احادیث، پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) در شرایط عادی و غیرعادی(جنگ، ترس، سفر، باران و...) نمازهای واجب روزانه را هم با یک‌دیگر و هم جداگانه به‌جا آورده‌اند. پیامبر(ص) دلیل انجام هم‌زمان دو نماز در شرایط عادی را جلوگیری از به سختی و زحمت افتادن امت خود بیان کرده است البته فقیهان شیعه، خواندن جداگانه دو نماز توسط پیامبر(ص) را دلیل بر مستحب بودن آن و نیز وجود وقت مشترک می‌دانند.
بیشتر فقهای سنی جمع بین دو نماز را در شرایط عادی جایز نمی‌دانند. و فقط آن را در صورت داشتن عذر مانند سفر، بیماری و بارش باران مجاز می‌دانند. همچنین روایات درباره سنت پیامبر(ص) در جمع بین دو نماز در شرایط معمولی، از نظر آنان به موارد داشتن عذر تأویل می‌شود. البته فقهای همه مذاهب اسلامی جمع دو نماز را در ایام حج در عرفات (نماز ظهر و عصر) و مزدلفه (نماز مغرب و عشاء) جایز می‌دانند. هرچند که محمد بن ادریس شافعی برخلاف دیگر فقهای چهارگانه اهل‌سنت که حج و عمره را سبب جایز بودن جمع بین دو نماز می‌دانند، در این مورد سفر را سبب جایز بودن جمع بین دو نماز می‌داند.
دلیل تفاوت دیدگاه شیعه با اهل‌سنت
متفاوت بودن دیدگاه شیعه و اهل‌سنت به دلیل متفاوت بودن دیدگاه آنها در وقت نمازهای یومیه است. عالمان شیعه بر اساس آیه «أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ ۖ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا؛ نماز را از زوال آفتاب تا نهايت تاريكى شب برپادار، و [نيز] نماز صبح را، زيرا نماز صبح همواره [مقرون با] حضور فرشتگان است. قائل به وقت مشترک، وقت فضیلت و وقت مخصوص برای نمازهای ظهر و عصر و نیز مغرب و عشاء هستند. اما عالمان اهل‌سنت برای هر نماز وقت مخصوص قائل‌اند و وقت مشترک نمازهای یومیه را نمی‌پذیرند. از این‌رو معتقدند در صورت جمع خواندن نماز، یکی از دو نماز خارج از وقت خود و در وقت دیگری خوانده می‌شود، در حالی که از نظر فقهای شیعه خواندن نماز، فقط در وقت مخصوص نماز دیگر جایز نیست و در وقت مشترک یا فضیلت نماز دیگر جایز است. برخی از مفسران اهل‌سنت هم اوقات سه‌گانه(صبح، ظهر و شب) را برای نمازهای واجب روزانه ثابت می‌دانند.
کتاب‌شناسی
درباره جمع بین دو نماز کتاب‌هایی به زبان عربی و فارسی نوشته شده است، که از آن جمله، کتاب «الجمع بین الصلاتین علی ضوء الکتاب و السنة»، اثر جعفر سبحانی از مراجع تقلید شیعه که در سال ۱۳۸۸ش به وسیله مؤسسه امام صادق(ع) منتشر شده است. در این کتاب، آیات و روایاتی که بر جایز بودن جمع بین دو نماز اشاره دارند، ذکر شده است.
کتاب‌های الجمع بین الصلاتین، نوشته عبداللطیف بغدادی، الجمع بین الصلاتین فی السفر، نوشته مقبل وادعی، جمع بین صلاتین و حدود آن نوشته سید محمدرضا مدرسی و الجمع بین الصلاتین، نگارش نجم‌الدین عسكری از دیگر آثار در این زمینه است.