اِستِخلاف در نماز به‌معنای جانشینی فرد دیگری به جای امام جماعت است که پس از شروع نماز، قادر به ادامۀ آن نباشد. بر اساس فقه اسلامی، مستحب است فردی واجد شرایطِ امامت جماعت، برای ادامه و تکمیل نماز جماعت انتخاب شود.
جایگاه و مفهوم
استخلاف در نماز، جانشینی شخصی به‌جای امام جماعت است؛ به این معنا که اگر در وسط اقامۀ نماز، براى امام جماعت یا امام جمعه عذرى پیش بیاید که قادر به ادامۀ نماز نباشد، می‌تواند كسى را كه واجد شرایط است به جانشینى خویش برگزیند تا نماز را با مأمومین (نمازگزاران) به پایان برساند. مرگ، بیهوشی، بیماری، بطلان وضو، خون‌دماغ، دل‌درد و به یاد آوردن اینکه وضو ندارد، جزو این عذرها شمرده شده است. مستند این فتوا، روایات چهارده معصوم است.
ادعا شده در حال اختیار نیز امام جماعت می‌تواند نماز را باطل کند و برای ادامۀ نماز جماعت جانشینی برای خود قرار دهد. در تعابیر برخی از فقها، به‌جای کلمه استخلاف، از تعبیر «استنابه» استفاده شده است.
احکام استخلاف
- بر جواز استخلاف در نماز (چه با عذر و چه از روی اختیار) ادعای اجماع شده است.
- گفته شده انتخاب جانشین برای امام جماعت، هم توسط امام و هم توسط مأمومین امکان‌پذیر است. اما فرد جانشین باید واجد شرایط امامت جماعت باشد؛ یعنی باید عادل، بالغ و از نظر فقهی صلاحیت اقتدا را داشته باشد.
- انتخاب جانشین در نماز جماعت به نظر امامیه، مستحب است؛ زیرا اصل نماز جماعت واجب نیست. البته برخی از فقهای امامیه معتقدند در نماز جمعه اگر امام وسط نماز بمیرد، بر مأمومین واجب است جانشینی برای امام جمعه انتخاب کنند.