نماز آیات، نمازی است که به مناسبت رخداد پدیده‌های خاصی مانند زلزله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی و نیز سایر حوادث طبیعی در صورتی که موجب ترس بیشتر مردم شود، واجب می‌گردد.
نماز آیات دو رکعت است و هر رکعت پنج رکوع دارد که به دو شیوه خوانده می‌شود: در شیوه نخست قبل از هر رکوع، یک سوره حمد و یک سوره کامل دیگر خوانده می‌شود. در شیوه دوم پس از خواندن سوه حمد، سوره دیگری به پنج قسمت تقسیم شده و قبل از هر رکوع یک قسمت از آن خوانده می‌شود.
اگر نماز آیات به دلیل پدیده‌هایی غیر از خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی واجب شده باشد، در هر زمانی می‌توان آن را به جا آورد؛ اما نماز آیات کسوف و خسوف باید در زمان همان گرفتگی ادا شود و در صورت فوت وقت، قضای آن واجب است.
تعریف و نام‌گذاری
نماز آیات، نمازی است که به هنگام رخ دادن حوادث طبیعی‌ای مانند خورشیدگرفتگی، ماه‌گرفتگی، زمین‌لرزه و نیز هر پدیده طبیعی‌ای که موجب ترس بیشتر مردم شود مانند بادهای زرد و سرخ واجب می‌شود. آیات جمع «آیه» یا «آیت» به معنای علامت و نشانه است و در روایتی خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی از نشانه‌های خدا دانسته شده است.
در روایات از نماز آیات با این عنوان، یعنی صلاةالآیات یاد نشده است؛ بلکه با عنوان «صلاةالکسوف» از آن نام برده شده است؛ اما در کتاب‌های فقهی هر دو عنوان برای آن به‌کار رفته است. گفته‌اند علت نام‌گذاری این نماز به نماز آیات، احتمالاً این است که انسان این پدیده‌ها را نشانه قدرت خدا و مالکیت او بر همه چیز بداند. پیامبر(ص) نیز روز مرگ فرزندش ابراهیم هنگامی که خورشید گرفت، خورشید و ماه را دو نشانه خداوند که سر به فرمان او دارند، معرفی کرد و فرمود هر موقع یکی از آن دو گرفت، نماز آیات بخوانید.
پیشینه
نماز آیات در سال دهم قمری بر مسلمانان، واجب شد. به گزارش منابع تاریخی، در این سال، هنگامی که ابراهیم پسر رسول خدا از دنیا رفت، خورشیدگرفتگی رخ داد. گروهی از مردم خورشیدگرفتگی را با مرگ ابراهیم مرتبط دانستند؛ اما پیامبر(ص) این دو را از نشانه‌های الهی دانست که به امر خدا رخ می‌دهد، نه با مرگ یا حیات کسی. سپس دستور داد هنگامی که کسوف و خسوف رخ می‌دهد، نماز آیات بخوانند و خود با مسلمانان نماز آیات خواند.
نحوه خواندن
نماز آیات دو رکعت است و هر رکعت پنج رکوع دارد و به دو شیوه خوانده می‌شود:
- شیوه نخست: در این شیوه، قبل از هر رکوع، سوره حمد و سورۀ دیگری خوانده می‌شود؛ به این صورت که پس از تکبیرة الاحرام، سوره حمد و سپس سوره دیگری می‌خوانیم و به رکوع می‌رویم. پس از رکوع، دوباره سوره حمد و سوره دیگری می‌خوانیم و باز به رکوع می‌رویم. به همین ترتیب تا رکوع پنجم ادامه می‌هیم. سپس به سجده رفته و رکعت دوم را هم مانند رکعت اول به جا می‌آوریم. پس از سجده‌های رکعت دوم هم تشهد و سلام می‌دهیم.
- شیوه دوم: در این شیوه، در هر رکعت یک سوره حمد و یک سوره دیگر خوانده می‌شود؛ با این تفاوت که در هر رکعت، سوره حمد را تنها یک بار می‌خوانیم و سوره دیگر را پنج قسمت کرده و قبل از هر رکوع، یک قسمت از آن را به‌تنهایی (بدون سوره حمد) می‌خوانیم.
به فتوای فقیهان، می‌توان در یک رکعت، شیوه نخست و در رکعت دیگر شیوه دوم را به کار گرفت.
مستحبات
برخی از مستحبات نماز آیات عبارت‌اند از:
- خواندن قنوت پیش از رکوع دوم، چهارم، ششم، هشتم و دهم.
- اعمالی که در نمازهای یومیه مستحب است، در نماز آیات هم مستحب است؛ البته در نماز آیات مستحب است به جای اذان و اقامه، سه بار «الصلاة» گفته شود.
- گفتن تکبیر پس از هر رکوع، به جز رکوع پنجم در هر رکعت.
خواندن نماز به جماعت، بلندن خواندن آن طولانی کردن نماز تا باز شدن خورشید و ماه و خواندن سوره‌های طولانی از دیگر مستحبات نماز آيات است.
وقت نماز آیات و قضای آن
وقت نماز آیات مربوط به کُسوف (خورشیدگرفتگی) و خُسوف (ماه‌گرفتگی)، از اوّل گرفتگی قرص تا آغاز ظاهرشدن آن یا تا پایان ظاهرشدنش است. به گفته صاحب‌جواهر، احتیاط آن است که خواندن نماز را از زمان شروع قرص به ظاهرشدن به تأخیر نیندازیم. در صورتی که نماز آیات کُسوف و خُسوف در وقتش خوانده نشود، قضای آن واجب است.
نماز آیات مربوط به زلزله و دیگر نمازهای آیات (به‌جز نماز آیات کسوف و خسوف) قضا ندارند و هر زمان به جا آورده شود، به نیت اداء خوانده می‌شود.
غسل کُسوف
به گفته علامه حلی، شماری از فقیهان شیعه، مانند سید مرتضی، سلار دیلمی و ابوصلاح حلبی، فتوا داده‌اند اگر کسی نماز آیات خورشیدگرفتی یا ماه‌گرفتگی را در وقتش به جا نیاورد، واجب است علاوه بر قضای آن، غسل هم بکند؛ اما خود او و جمعی دیگر، مانند شیخ مفید، ابن براج و ابن‌ادریس حلی، این غسل را مستحب دانسته‌اند. البته واجب‌بودن یا مستحب‌بودن این غسل مخصوص زمانی است که ماه‌گرفتگی یا خورشیدگرفتگی به‌صورت کامل اتفاق افتاده باشد و همچنین فرد عمداً نماز آیات را در وقت آن نخواند باشد. در روایات از این غسل با نام غسل کُسوف یاد شده است.
مقدم‌بودن نماز یومیه در تنگی وقت
خواندن نماز آیات خسوف و کسوف واجب فوری است؛ اما اگر نماز آیات در وقت نمازهای یومیه واجب شود، باید نخست نمازی را خواند که اگر اول خوانده نشود، وقتش تمام می‌شود. در صورتی که وقت هر دو نماز تنگ باشد، باید نماز یومیه را بر نماز آیات مقدّم کرد.
سایر احکام
- هر یک از رکوع‌های نماز آیات، رکن است و اگر عمداً یا سهواً کم یا زیاد شود، نماز باطل است.
- نماز آیات فقط بر مردم منطقه‌ای واجب می‌شود که حوادث طبیعی در آنجا رخ داده است.
- بنا به نظر برخی فقیهان، نماز آیات از حائض و نُفَساء ساقط است. البته گفته‌اند بنا بر احتیاط واجب، باید قضای آن را پس از پاک‌شدن، خواند.
- خورشیدگرفتگی و ماه گرفتگی در صورتی موجب واجب‌شدن نماز آیات می‌شود که با چشم غیرمسلح دیده شود. اگر آن‌قدر کم باشد که فقط با چشم مسلح دیده می‌شود یا بسیار زودگذر باشد، نماز آیات واجب نیست.
- پس‌لرزه‌هایی که پس از زلزلۀ اصلی رخ می‌دهند، اگر زلزلهٔ مستقل محسوب شوند، سبب واجب‌شدن نماز آیات می‌شوند. همچنین است لرزش خفیف زمین، در صورتی که احساس شود.
- اگر چند نماز آیات برای رویدادهای اسباب مختلف واجب شده باشد، بنا بر احتیاط واجب، باید موقع نیت، معین کند نماز آیاتی که می‌خواند، برای کدام‌یک است.
یادداشت