مِسواک‌زدن، از سنت‌های مؤکد اسلامی است که در احادیث متعددی بر آن سفارش شده است. در فقه شیعه، این عمل مستحب شمرده می‌شود، اما در شرایطی مانند استفاده در حمام و توالت دارای کراهت است. همچنین فروبردن رطوبت مسواک برای فرد روزه‌دار، باعث بطلان روزه می‌شود.
مسواک‌زدن در زمان‌هایی همچون پیش از نماز، هنگام خواب، قبل از وضو و در سحرگاهان توصیه بیشتری شده است. همچنین آدابی برای این عمل بیان شده است، مانند خواندن دعای مخصوص، مضمضه (آب‌کشی دهان) و استفاده از چوب اراک یا زیتون. البته در برخی روایات به اصل تمیز کردن دندان سفارش شده است.
جایگاه و اهمیت
مسواک‌زدن، به عنوان یک مستحب مؤکد، یکی از آداب نماز و وضو شمرده می‌شود. همچنین از سنت‌های پیامبران و بخشی از سفارش‌های پیامبر به امام علی(ع) بوده است.
در روایات معصومان(ع) بر مسواک‌زدن تأکید شده است. بیش از هشتاد روایت در اهمیت و آداب آن در کتاب وسائل الشیعه نقل شده است. این موضوع در ابواب مختلف فقهی مانند طهارت، صلاة، صوم و حج بحث شده است. همچنین در کتب اخلاق و آداب همچون حِلْیة المُتقین علامه مجلسی، اسرار الصلاة مَلکی تبریزی و مفاتیح الحیاة جوادی آملی در مورد آن سخن گفته شده است.
مسواک‌زدن از ویژگی‌های ویژهٔ پیامبر(ص) محسوب شده است و بنا بر روایات اگر چه به دلیل جلوگیری از مشقت بر مسلمانان واجب نشد، اما چنان مورد تأکید بود که پیامبر(ص) گمان برد به زودی واجب خواهد گردید. همچنین فضیلت نمازی که با مسواک خوانده شود، تا هفتاد برابر نماز بدون آن برشمرده شده است.
آثار و آداب مسواک‌زدن
مسواک‌زدن در روایات دارای آثار فراوانی است که در یک روایت، دوازده فایده برای آن برشمرده شده است؛ از جمله تمیزی دهان، سفیدی و جلوگیری از پوسیدگی دندان‌ها و استحکام لثه.
مسواک‌زدن مستحب است، اما در اوقاتی مانند سحرگاهان، پیش از وضو و نماز، قبل از خواب، پس از بیداری و پیش از نماز جماعت صبح و نیز هنگام تلاوت قرآن، استحباب بیشتری دارد.
برای مسواک‌زدن آدابی بیان شده است، از جمله خواندن دعای مخصوص، مضمضه (گرداندن آب در دهان) و حرکت عمودی مسواک. همچنین استفاده از چوب اراک یا چوب زیتون که گفته شده مسواک پیامبر(ص) و دیگر انبیا بوده ترجیح دارد. با این حال، در برخی روایات بر مسواک‌زدن با انگشت یا شاخه درختان هم سفارش شده است.
احکام فقهی مسواک‌زدن
- باب طهارت: از نظر فقهیان، مسواک‌زدن در حمام و دستشویی مکروه است. البته برخی فقها این کراهت را مختص حالت تَخَلّی می‌دانند و شیخ مفید آن را در حال تخلی حرام دانسته است. همچنین مسواک‌زدن از آداب مستحب نماز و وضو محسوب می‌شود.
- باب روزه: به فتوای فقیهان اگر روزه‌دار مسواک مرطوب را از دهان بیرون آورده و بازگرداند و رطوبت آن را فرو ببرد، روزه‌اش باطل می‌شود، مگر اینکه رطوبت در آب دهان از بین برود. همچنین مسواک‌زدن با چوب مرطوب برای روزه‌دار کراهت دارد.
- باب حج: مسواک‌زدن پیش از احرام مستحب است؛ اما اگر مُحرم بداند که با مسواک‌زدن از لثه‌اش خون می‌آید، این کار برایش حرام خواهد بود. البته، آیت‌الله سیستانی مسواک‌زدن در حال احرام را حتی با علم به خونریزی مجاز می‌داند.