خُضوع به‌معنای فروتنی و فرمان‌بُرداری در برابر خدا، از مکارم اخلاقی است. این واژه در اصطلاح علم اخلاق به اظهار کوچکی در برابر خداوند نیز تعریف شده است. هرچند سه واژه خضوع، خشوع و تواضع، گاه در یک معنا به‌کار می‌روند، ولی میان آنها تفاوت‌های ظریفی بیان شده است.
در آموزه‌های دینی غیر از خدا، بر لزوم رعایت فروتنی در برابر پیامبر(ص)، امامان، فقیهان، اساتید و والدین نیز تأکید شده است. رعایت خضوع را در عباداتی چون نماز و طواف و مکان‌هایی چون مساجد و زیارتگاه‌ها، مستحب دانسته شده است. همچنین بر پایهٔ روایات، خضوع در برابر صاحبان قدرت و ثروت ازجمله رفتارهای نکوهیده و فروتنی در برابر حاکم ستمگر، از گناهان کبیره به‌شمار می‌رود.
به اعتقاد عالمان مسلمان، اندیشیدن در شگفتی‌های آفرینش، شناخت عظمت و قدرت الهی، همنشینی با اهل تقوا و مداومت بر نماز، از عوامل افزایش خضوع در برابر پروردگار است. آنها بر این باورند، خضوع در پیشگاه الهی نه‌تنها غرور نفسانی را می‌زداید، بلکه سبب نزدیکی به خدا، استجابت دعا و تأثیرگذاری بیشتر اعمال می‌شود.
مفهوم‌شناسی
خضوع به معنی فروتنی و فرمان‌بُرداری، و در مقابل تکبّر است. در علم اخلاق و عرفان آن را به اظهار کوچکی در برابر خدا و فرمانبرداری از او معنا کرده‌اند.
سه واژه خضوع، خشوع و تواضع را به یک معنا دانسته‌اند. بااین‌حال تفاوت‌هایی بین این واژگان بیان شده است. علامه طباطبائی مفسر شیعی، خضوع را ویژه اعضای بدن و خشوع را مخصوص قلب می‌داند. در تأیید این دیدگاه، گفته شده که اگر قلب از هیبت و عظمت الهی خاشع گردد، به دنبال آن، بدن نیز خاضع خواهد شد. در کتاب فروق اللغة نیز، بر این تفاوت تأکید شده که چون خشوع همراه با ترس و از اعماق قلب است، حالت سختی و ساختگی ندارد؛ ولی در خضوع گاهی انسان نسبت به کسی فروتنی می‌کند که او را برتر نمی‌داند؛ ازاین‌رو ممکن است با سختی و از روی اجبار باشد.
دربارهٔ تفاوت خضوع و تواضع نیز گفته شده که خضوع در مرتبهٔ بالاتری از تواضع قرار دارد؛ زیرا در خضوع، علاوه بر افتادگی و فروتنی، حالت تسلیم نیز نهفته است.
خضوع فضیلتی اخلاقی و قرآنی
خضوع، اخلاقی قرآنی و از جملهٔ مکارم اخلاق شمرده می‌شود. از خضوع در برابر خداوند با واژه «قنوت» نیز یاد شده و آن را از صفات پرهیزکاران دانسته‌اند.
در دو آیه از قرآن، واژه‌هایی مشتق از خضوع بکار رفته است؛ یکی واژه «تَخضَعنَ» در آیه ۳۲ سوره احزاب (ای همسران پیامبر! ... در گفتار خود طوری صدا را پایین نیاورید که با ناز سخن بگویید)، دیگری واژه «خاضِعین» در آیه ۴ سوره شعراء (اگر بخواهیم، معجزه‌ای از آسمان بر آنان فرود می‌آوریم، تا در برابر آن، گردن‌هایشان خاضع گردد).
در منابع فقهی نیز از احکام خضوع در باب‌های نماز، حج و تجارت سخن گفته‌اند.
مصادیق و احکام خضوع
در آموزه‌های دینی غیر از خداوند، بر لزوم خضوع در برابر پیامبر اکرم(ص)، امامان معصوم(ع) و نیز فروتنی نسبت به عالمان و فقیهان در دوران غیبتِ امام تأکید شده است.
براساس روایات، تواضع و فروتنی در برابر استاد و والدین نیز، ازجمله توصیه‌های مؤکد شمرده می‌شود. محمدباقر مجلسی (درگذشت: ۱۱۱۰ق) محدث شیعه، در ذیل آیهٔ ۲۴ سورهٔ اسراء (وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ..)، مراد از «خَفْضِ جَناح» در برابر والدین را، خضوع در گفتار و رفتار همراه با نیکی و مهربانی نسبت به آنان دانسته است. همچنین بر پایه روایتی، فروتنی زن در برابر همسرش را از رفتارهای پسندیده شمرده‌اند.
فقیهان هم رعایت خضوع و خشوع در این موارد را مستحب دانسته‌اند: هنگام حضور در مساجد و زیارتگاه‌ها، برای زیارت معصومان(ع)، وقت ورود نمازگزار به محل نماز، در حال نماز، به‌ویژه در حال قیام که گفته‌اند نمازگزار با حالت خضوع به محل سجده‌اش نگاه کند و به طور کلی هر عملی که مانع خضوع در نماز است را ترک نماید. هنگام تلاوت قرآن و گفتن ذکر و خواندن دعا، هنگام رفتن به بیابان برای اقامه نماز باران، هنگام ورود به حرم مکّی، شهر مکّه، مسجد الحرام و خانه کعبه، و در طواف.
نکوهش خضوع در برابر صاحبان قدرت و ثروت
بر پایهٔ روایات، خضوع در برابر صاحبان قدرت و ثروت از جمله رفتارهای نکوهیده به شمار آمده است. در حدیثی از امام صادق(ع) خضوع در مقابل قدرت‌مندان برای دستیابی به مال دنیا، عامل خشم الهی دانسته شده و مالی که از این راه به دست آید، بی‌برکت شمرده شده است. در حدیثی دیگر، فروتنی در برابر افراد ثروتمند به‌منظور بهره‌گیری از مال آنان، سبب نابودی دو سوم دین انسان معرفی شده است.
عبدالله مامقانی از عالمان شیعه در قرن چهاردهم قمری، بر اساس روایاتی، خضوع در برابر حاکم ستمگر را از گناهان کبیره و کارهای حرام شمرده است، مگر آنکه از روی تقیه باشد.
راهکارهای تقویت خضوع
بر اساس برخی منابع اخلاقی، افزایش معرفت نسبت به خداوند به عنوان عاملی برای تقویت خضوع در برابر او مطرح شده است. ابراهیم امینی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) با استناد به حدیثی از امام صادق(ع)، شناخت عظمت و قدرت الهی را زمینه‌ساز خضوع می‌داند. همچنین، سید عبدالحسین دستغیب (شهادت: ۱۳۶۰ش) اندیشیدن در شگفتی‌های آفرینش و درک نعمت‌های خداوند را موجب افزایش خضوع معرفی می‌کند.
از دیگر عوامل مؤثر در ایجاد خضوع، همنشینی با اهل تقوا، تکرار نماز، و نیز تحصیل علم و ایمان به عظمت پروردگار ذکر شده است.
اثر خضوع در برابر پروردگار
ملا احمد نراقی از عالمان شیعه در قرن ۱۳ قمری، خضوع در برابر خدا را راهی برای رفع تاریکی‌های ناشی از غرور نفسانی می‌داند. امام‌خمینی نیز معتقد است خضوع و خشوع، شادابی روحانی و تقرب به خدا را در پی دارد. در پاره‌ای از روایات هم، خضوع در ظاهر و خشوع در باطن، از عوامل استجابت دعا شمرده شده است. همچنین، تداوم خضوع در پیشگاه الهی را موجب تأثیرگذاری بیشتر اعمال دانسته‌اند.