حضور قلب یا توجه به خدا، به معنای توجه قلبی به خداوند و احساس وجود او در همه‌جا، به‌گونه‌ای که حاضر و ناظر دانسته شود. از حضور قلب به اقبال یا اطمینان خاطر نیز تعبیر می‌شود. حضور قلب از فضایل اخلاقی، روح همه عبادات، و از شرایط کمال عبادات محسوب شده است. حضور قلب در نماز، بیش از عبادات دیگر مورد تاکید ائمه و عالمان اخلاق قرار گرفته است. برخی از عوامل تحقق حضور قلب عبارت است از: دفع وسوسه‌های شیطان، مراقبت از نفس، پرهیز از گناه، معرفت و شناخت خداوند، توجه به معانی عبارات نماز، و کنترل قوه خیال.
امام صادق(ع)، حضور قلب را از شرایط استجابت دعا معرفی کرده است. همچنین عالمان اخلاق از جمله ملا حسینقلی همدانی به تحصیل حضور قلب سفارش کرده‌اند. برخی موانع حضور قلب که در روایات شیعه و کتاب‌های اخلاقی ذکر شده، عبارتند از: دل‌مشغولی، غرق شدن در دنیا، شرم نکردن از خدا، فاصله گرفتن از عالمان ربانی و نشست و برخاست با اهل باطل. برای حضور قلب آثاری مانند رام شدن نفس اماره، برطرف شدن آشفتگی‌های روانی و جلب محبت خداوند معرفی شده است.
مفهوم‌شناسی
حضور قلب، توجه به خداوند، اطمینان خاطر یا اقبال، به معنای توجه قلبی به خداوند و احساس وجود او در همه‌جاست؛ به‌گونه‌ای که انسان خدا را انیس خود بداند. بنا بر گفته ملا احمد نراقی حضور قلب، یعنی فارغ ساختن دل از غیرِ کاری که به آن مشغول است.
به عقیده برخی، واژه حضور قلب اولین بار در روایات به‌کار رفته است. سفارش به حضور قلب، در ادیان گذشته هم دیده می‌شود؛ از جمله در توصیه‌های ادریس پیامبر و لقمان حکیم.
جایگاه
حضور قلب در عبادات از جمله نماز، تلاوت قرآن، مناسک حج و زیارت
پیامبر اکرم(ص) فرمود:
ای اباذر: دو رکعت نماز مختصر و با تفکر بهتر است از یک شب نماز بدون حضور قلب.
طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۴۶۷.
مورد توجه قرار گرفته است. حضور قلب، روح همه عبادات و از شرایط آن است و عبادت بدون آن ناقص و باعث کمال و قرب نمی‌شود. در برخی از کتب اخلاقی در تعریف اخلاص به حضور قلب اشاره شده و منظور از (دعای با اخلاص) را همان دعای با حضور قلب دانسته‌اند. چنانچه از امام صادق(ع) نقل شده حضور قلب از شرایط استجابت دعا است. همچنین امام رضا(ع) در بیان کیفیت زیارت حضرت معصومه(س) به حضورقلب اشاره داشته است. سعی در تحصیل حضور قلب، از دستورات سلوکی حسنعلی نخودکی اصفهانی و ملا حسینقلی همدانی، عالمان معروف اخلاق، به شاگردانشان بود.
ملاصدرا معتقداست کسی که در طلب خدا است، نیاز‌مند حضور قلب بوده و ذکر گفتن و خواندن نماز بدون توجه، انسان را به مقصد نمی‌رساند. به عقیده عالمان اخلاق، حقیقت ذکر همان حضور قلب است. به باور برخی، حضورقلب در لحظه‌ای کوتاه چندان سودی ندارد و توجه به خدا به صورت دائمی باعث اُنس با خداوند و دوری از وسوسه‌ها می‌شود. همچنین به عقیده امام خمینی، کلید همه سعادت‌ها، حضور قلب است. وی همچنین معتقد است دعا به معنای خواستن است و خواستن حقیقی بدون حضور قلب محقق نمی‌شود.
حضور قلب در نماز
از بین عبادات، حضور قلب در نماز، بیشتر مورد توجه عالمان اخلاق قرار گرفته است. به عقیده آنان، حضور قلب، روح نماز است. منظور از حضور قلب در نماز این است که قلب هنگام نماز، نزد نماز بوده و مشغول به چیزی که او را غافل می‌کند، نباشد.ملکی تبریزی معتقد است همین که نمازگزار متوجه نماز و عبارات آن باشد، در تحقق حضور قلب کافی است. وی با تکیه به برخی روایات بر این باور است؛ نمازی که لااقل یک‌دهم آن با حضور قلب خواننده نشود، مورد قبول نیست.
برخی حضور قلب را از شروط صحت نماز می‌دانند و معتقدند نماز بدون حضور قلب مورد قبول نیست. اما برخی فقها، حضور قلب در نماز را شرط ندانسته و برخی نیز حضور قلب، هنگام تکبیرة الاحرام را کافی دانسته‌اند. به باور علامه مجلسی، نماز بدون حضور قلب، انسان را از عقوبت نجات می‌دهد؛ اما به درجات عالی کمال نمی‌رساند. به عقیده وی، حضور قلب در نماز تابع حال انسان است؛ هرچه انسان در مراتب یقین و معرفت کامل‌تر باشد، حضور قلبش بیشتر است. همچنین معتقد است توجه به عبادت دیگر در نماز منافاتی با حضور قلب ندارد. مطهری الاهی پژوه شیعه نیز بر این باور است که نماز بدون حضور قلب قبول نیست؛ هر چند صحیح است، یعنی به انسان نمی‌گویند چرا نماز نخواندی، اما قبول نیست یعنی او را به جایی نمی‌برد و خاصیتی برای او ندارد. مولوی بیتی درباره حضور قلب در نماز سروده است.
میرزا جواد آقا ملکی تبریزی مراتبی برای حضور قلب در نماز می‌شمارد که بدین شرح است:
- گاهی نمازگزار توجه دارد که در محضر خدا ایستاده است.
- گاهی فکر نمازگزار متوجه به اداء حروف و کلمات عربی است
- گاهی توجه نمازگزار به صحیح انجام دادن افعال نماز است؛ مانند قیام، رکوع، سجده.
- گاهی نیز فکرش متوجه معنائی از افعال و اقوال است.
همچنین برخی توجه به اسرار نماز (توجه به حقیقت تکبیر، تسبیح، توحید و تقدیس) و نفوذ معارفِ کلمات به قلب و کشف و شهود را از دیگر مراتب حضور قلب دانسته‌اند. مجتبی تهرانی نیز برای حضور قلب مراتبی از جمله مرتبه علمی، ایمانی، شهودی و فنایی بیان کرده است.
راهکارهای تحقق
ملکی تبریزی، همت و اراده را باعث کسب حضور قلب می‌داند و معتقد است اگر انسان به اینکه «عبادت مایه سعادت اوست»، ایمان داشته باشد، همه تلاش و اراده خود را برای احضار قلب نزد خداوند انجام می‌دهد. به عقیده وی هر اندازه انسان همتش بیشتر باشد حضور قلب و توجهش به خداوند بیشتر می‌شود. فیض کاشانی معتقد است داروی حضور قلب دفع وسوسه‌ها و دل‌مشغولی‌های دنیا است. برخی معتقدند تحصیل حضور قلب در نیمه شب، آسان‌تر از روز است. در مصباح الشریعه منسوب به امام صادق(ع) برای حضور قلب در نماز، فراموش کردن دنیا و آن‌چه در آن است، فارغ ساختن دل از هرچه که از خدا باز می‌دارد، دیدن عظمت خداوند با چشم دل و یادآوری بازگشت به پیشگاه خداوند در قیامت؛ توصیه شده است.
مراقبه از نفس، تفکر در فواید و ضررهای غفلت، معرفت و شناخت خداوند، پرهیز از گناه، بیرون کردن محبت دنیا از دل، کنترل قوه خیال، توجه به معانی عبارات نماز، هر نماز را آخرین نماز دانستن، رعایت مقدمات نماز، توجه به معاد و توسل به اهل بیت، به عنوان راه‌کارهایی برای تحصیل حضور قلب بیان شده است.
سید علی خامنه ای:
حضور قلب و توجه، کاری است که به تمرین احتیاج دارد. کسانی که این کارها را کرده‌اند و بلدند، به ما یاد می‌دهند که انسان باید در حال نماز، خود را در حضور یک مخاطب عالی‌شأن و عالی‌مقام که خالق هستی است و مالک همه‌ی وجود انسان است، احساس کند. هر مقدار از نماز که توانست این حالت را داشته باشد، به تعبیر روایات این نماز، نمازِ مقبول است و آن خاصیت و اثر را خواهد بخشید. و دیگر آثار نماز - که نمی‌شود آثار نماز را در چند جمله یا در چند فقره‌ی کوتاه خلاصه کرد - بر این مترتب می‌شود.
خامنه‌ای، وبگاه دفتر حفظ ونشر آثار آیت الله خامنه ای، ۱۳۸۵/۰۶/۲۷
دستورِ عملی امام خمینی
امام خمینی معتقد است انسانی که در پی تحصیل ایمان است، ابتدا باید در اول راه نیتش را برای تحصیل معارف، حقایق و عبادات خالص کند و پس از کسب اخلاص با طهارت در ساعاتی مانند نیمه شب یا بین الطلوعین، آیات قرآن از جمله آیه ۱۸ سوره حشر را سعی کند با حضور قلب قرائت کند.
موانع و آثار
امام سجاد(ع) در دعای ابوحمزه ثمالی، به برخی از موانع حضور قلب از جمله رانده شدن از درگاه الهی، سبک شمردن دستورات حق، دروغ گفتن حتی به خدا، فاصله گرفتن از عالمان ربانی، شرم نکردن از خدا و نشست و برخاست با اهل باطل، اشاره کرده است.
به عقیده برخی، دل‌مشغولی، غفلت از خداوند و غرق شدن در دنیا مانع حضور قلب می‌شود. ملااحمد نراقی دلایل دل‌مشغولی و غفلت را این‌گونه بیان می‌کند:
موانع بیرونی: مثل اینکه در حال نماز، چشم و گوش مشغول دیدن و شنیدن بعضی چیزها باشد. در این صورت دل انسان مشغول فکرهای دیگر شده و مانع از حضور قلب می‌شود. ملااحمد نراقی، بستن چشم به هنگام نماز و یا پرهیز از خواندن نماز در مکان‌های شلوغ را موجب حضور قلب دانسته است.
موانع درونی: اموری که در «قلب» آدمی وجود دارد و موجب دل‌پریشانی، غفلت و عدم تمرکز شده و انسان را از حضور قلب بازمی‌دارد.
همچنین مانع جسمی، وسوسه شیطان، لقمه حرام روزمرگی و عادت، نامناسب بودن مکان نمازگزار، شراط نامساعد روحی از موانع حضور قلب دانسته شده است.
شهید مطهری معتقد است که عبادت با حضور قلب باعث رام شدن نفس اماره و برطرف شدن آشفتگی‌های روانی می‌شود. همچنین بازداشتن از گناه، پذیرفته شدن نماز، توجه متقابل خداوند به انسان، جلب محبت خدا و مومنان، آمرزش گناهان و ورود به بهشت از جمله آثار حضور قلب شمرده شده است.
تک نگاری
- راهکارهای علمی و عملی حضور قلب در نماز، سیده فاطمه طباطبایی، ناشر: چاپ و نشر بین الملل، تعداد صفحه: ۲۷۰، سال انتشار: ۱۳۹۴ش.
- حضور قلب در نماز نوشته اصغر محمپدویو حسن آیتی، انتشارات: زائر آستان مقدس حضرت معصومه علیهاالسلام.کتاب "حضور قلب در نماز" با زبان ساده و علمی خود، به بررسی مهم‌ترین ابعاد این موضوع پرداخته و با استفاده از آموزه‌های دینی و تجربیات عملی، راه‌هایی را برای ارتقای حضور قلب در نماز معرفی کرده است.
- حضور قلب در نماز نوشته رحیم کارگر، ناشر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها. دفتر نشر معارف - قم - ایران ۱۳۹۰ش.
- راه‌هایی برای حضور قلب در نماز نوشته شهربانو کندی/ احمدرضا اخوت.
- راهکارهای حضور قلب در نماز، ابراهیم رضایی آدریانی، نشر پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۲ش.