قِبله جهتی است که برخی اعمال عبادی و غیرعبادی روبه آن انجام می‌شود. از قبله و احکام آن در باب‌های مختلف فقه مانند نماز، ذِبح، دفن میت و حج سخن به میان می‌آید.
هر یک از پیروان ادیان الهی قبله‌ای دارند؛ قبله مسلمانان کعبه، قبله یهودیان صخره بیت‌المَقْدِس و قبله مسیحیان سمت مشرق است. در فقه شیعه انجام برخی از اعمال روبه قبله واجب، حرام، مستحب و مکروه است؛ مانند اینکه خواندن نماز روبه قبله واجب و تخلی روبه قبله حرام است. فلسفه قبله وحدت و انسجام مسلمانان معرفی شده است. برای تشخیص قبله راه‌هایی ذکر شده است.
تعریف و اهمیت قبله
قبله به معنای سمت و جهت است. مسلمانان، به کعبه یا جهتی که کعبه در آن قرار دارد، قبله می‌گویند. به گفته علامه طباطبایی (درگذشت: ۱۳۶۰ش) در تفسیر المیزان، پیروان هر یک از ادیان برای خود قبله‌ای دارند. قبله مسلمانان، کعبه است. قبله یهودیان صخره بیت‌المقدس و قبله مسیحیان، هر جا که باشند، به‌سمت مشرق است. البته برخی قبله مسیحیان را بیت‌لحم (زادگاه عیسی) گفته‌اند.
قبله مسلمانان
قبله مسلمانان، در سال‌های نخست بعثت پیامبر(ص)، مسجدالاقصیٰ بود. اما پس از نزول آیه قبله، قبله مسلمانان از مسجدالاقصیٰ به کعبه تغییر کرد. از نظر فقهای مسلمان،تکفیر اهل قبله (کسانی که به سمت قبله نماز می‌خوانند) جایز نیست.
استقبال قبله، شرط قبولی برخی از اعمال مسلمانان
از نظر فقیهان شیعه، برخی اعمال دینی نسبت به قبله، ذیلِ احکام چهارگانه واجب، حرام، مکروه و مستحب قرار می‌گیرد؛ بر این اساس، روبه قبله‌بودن گاهی شرط صحتِ عملِ عبادی مانند نماز است و رعایت‌نکردن آن باعث بطلان آن عمل می‌شود. همچنین روبه‌قبله بودن حیوان هنگام ذبح، واجب است و اگر حیوانی عمدا روبه‌قبله ذبح نشود، خوردن گوشت آن حرام است. در مواردی نیز مانند تخلی روبه‌قبله‌بودن حرام است. در برخی از مساجد، دیگر اماکن مذهبی و مکان‌های عمومی مسلمانان جهت قبله با فلش و... نمایش داده شده است.
فلسفه تعیین قبله
در تفسیر نمونه، فلسفه قبله، ایجاد وحدت و هماهنگی در صفوف مسلمانان و جلوگیری از بروز هرج‌ومرج و پراکندگی عنوان شده است. همچنین توجه به کعبه به عنوان قبله مسلمانان بیدارکننده خاطرات توحیدی است چراکه کعبه از قدیمی‌ترین پایگاه‌های توحید است.
راه‌های شرعی اثبات قبله
به نظر فقیهان شیعه تشخیص قبله از روی علم، گمان و اطمینان است. برخی از راه‌های تشخیص قبله عبارتند از:
- خود شخص به جهت قبله علم پیدا کند از راه‌های مختلف مانند استفاده از ابزار علمی همچون قبله‌نما و قطب‌نما
- گفته دو شاهد عادل که خودشان جهت قبله را از روی نشانه‌های حسی یافته باشند.
- گفته کسی که از روی قواعد علمی قبله را تشخیص می‌دهد و گفته او اطمینان‌آور است.
- استفاده از گمان اطمینان‌آور مانند قبور مسلمانان، محراب مساجد و وضعیت خورشید، ماه و ستارگان در صورتی که علم به قبله ممکن نباشد.
اگر این راه‌ها امکان نداشت باید به چهار طرف نماز خوانده شود و اگر به اندازۀ چهار نماز وقت ندارد، به اندازه‌ای که وقت دارد به سه طرف یا کمتر نماز بخواند.
روش‌های علمی قبله‌یابی
- استفاده از قبله‌نما: قبله‌نما ابزار علمی برای تشخیص قبله است. به فتوای مراجع تقلید شیعه از آن اطمینان به قبله حاصل می‌شود و عمل بر طبق آن جایز است. برخی از مراجع با وجود قبله‌نمای مطمئن، اعتماد به محراب مساجد و قبرهای مسلمانان در تعیین قبله را مشکل می‌دانند.
- استفاده از سایه شاخص: استفاده از سایه شاخص (چوب یا ابزار دیگری که عمود بر زمین قرار دارد.) به هنگام اذان ظهر مکه در روز هفتم خرداد، ساعت ۱۲:۴۸ و در روز ۲۵ تیر، ساعت ۱۲:۵۷ (به وقت ایران)، یکی از شیوه‌های جهت‌یابی قبله است. در این دو روز خورشید بر کعبه عمود می‌تابد و سایه‌ای ندارد و فرد در هر مکانی که قرار داشته باشد، خلاف سایه او (روبه خورشید) سمت قبله را نشان می‌دهد.
- استفاده از ستاره قطبی: ستاره قطبی در نیمکره شمالی، در جهت شمال قرار دارد و اگر رو به آن بایستیم روبه شمال هستیم، برای یافتن قبله به وسیله این ستاره، رو به جنوب ایستاده و با لحاظ مقدار انحراف قبله از جهت جنوب، جهت قبله مشخص می‌شود.
- استفاده از ساعت عقربه‌ای: در روز، ساعت را به طور افقی گرفته و عقربه ساعت‌شمار آن به طرف خورشید قرار می‌گیرد. نیمساز زاویه بین عقربه ساعت‌شمار و علامت ساعت دوازده، سمت جنوب را نشان می‌دهد و با لحاظ زاویه قبله از جنوب، جهت قبله مشخص می‌شود.