انحراف از قبله اصطلاحی فقهی است، به این معنا که انسان عُرفاً به سمت کعبه نباشد. مسئلهٔ انحراف از قبله در منابع فقهی دربارهٔ اعمالی همچون نماز، حج، قربانی و احکام تَخَلّی (قضای حاجت) مطرح شده است.
فقیهان انحراف از قبله را در برخی عبادات مانند نماز موجب باطل‌شدن آن عبادات می‌دانند. همچنین طبق فتوای آنان، انحراف از قبله هنگام تخلّی (قضای حاجت) واجب است.
مفهوم و جایگاه
مسلمانان به کعبه یا جهتی که کعبه در آن قرار دارد قبله می‌گویند. منظور از انحراف از قبله را چنین دانسته‌اند که انسان عرفاً (نه با دقت عقلی و حقیقی) رو به کعبه نباشد.
فقیهان در بسیاری از تکالیف شرعی - همچون نماز، حج، قربانی، احکام تَخَلّی (قضای حاجت) و احکام اموات - به موضوع روبهقبله بودن و نداشتن انحراف از آن پرداخته و رعایت‌نکردن آن را موجب باطل‌شدن برخی عبادات دانسته‌اند.
به اعتقاد برخی عالمان، روبهقبله بودن و عدم انحراف از آن هنگام نماز، علاوه بر اطاعت از فرمان خدا، موجب وحدت بین مسلمانان است.
- برای اطلاعات بیشتر، اینها را هم ببینید: قبله و استقبال قبله
احکام فقهی انحراف از قبله
فقیهان انحراف از قبله را موجب باطل‌شدن بعضی اعمال عبادی دانسته و در برخی کارها آن را واجب یا حرام شمرده‌اند؛ از جمله:
- اگر نمازگزار عمداً به‌قدری از قبله منحرف شود که نگویند روبهقبله است یا اینکه سرش را به چپ یا راست بگرداند، نمازش باطل است؛ ولی اگر انحراف از قبله سهواً بوده و کمتر از ۹۰ درجه باشد، نماز صحیح است. انحراف مقدارِ کمِ سر نیز اشکالی ندارد.
- هنگام ذبح، باید جلوی بدنِ حیوان رو به قبله باشد، در غیر این صورت، حیوان ذبح‌شده نجس می‌شود و خوردن آن حرام است؛ البته چنانچه از روی فراموشی یا ندانستن قبله، حیوان به‌طرف قبله ذبح نشود، ذبح صحیح است. مستند این حکم را برخی روایات و اجماع دانسته‌اند.
- انحراف از قبله هنگام تخلّی (قضای حاجت) واجب و روبهقبله و پشت‌به‌قبله‌بودن در این حالت حرام است.
- هنگام طواف کعبه، واجب است شانۀ چپِ طواف‌کننده به طرف کعبه باشد و عرفاً از آن منحرف نشود.