نامها و سبب نامگذاری سوره حمد
حنان انلاین نام اصلی این سوره، به این جهت که اولین سوره قرآن است و قرآن با آن گشوده میگردد، فاتحة الکتاب است. این سوره نخستین سوره کاملی است که بر پیامبر(ص) نازل شد.
بیش از بیست نام برای این سوره ذکر شده است که مشهورترینِ آنها عبارتند از: حمد، ام القرآن، سبع المثانی، کنز، اساس، مناجات، شفاء، دعا، کافیه، وافیه، راقیه (تعویذ کننده و پناهدهنده). جلالالدین سیوطی در کتاب الاتقان فی علوم القرآن ۲۵ نام برای سوره حمد ذکر کرده است که برخی از آنها عبارتند از: فاتحة الکتاب، اُم الکتاب، اُم القرآن، السبع المثانی، القرآن العظیم، الواقیه، الکنز، النور، سورة الشکر، الشِفا، الشافیه و سورة الدعا.
محل و ترتیب نزول سوره فاتحه
سوره حمد دو بار نازل شده است، یک بار ابتدای بعثت در مکه و بار دیگر پس از تغییر قبله در مدینه نازل شد؛ به همین جهت، به آن مثانی هم میگویند؛ البته از آن رو که اولین بار در مکه نازل شده، آن را سورهٔ مکی میخوانند. این سوره، نخستین سوره قرآن به ترتیب مصحف و بر اساس برخی روایات پنجمین سوره به ترتیب نزول و اولین سوره کامل نازل شده است.
تعداد آیات و کلمات سوره فاتحه
سوره فاتحه ۷ آیه، ۲۹ کلمه و ۱۴۳ حرف دارد. این سوره به لحاظ لفظ و حجم، از سورههای کوچک قرآن یا مفصلات است و در میان مفصلات نیز از سورههای «قصار» به شمار میآید. بر طبق روایات، این سوره در عین اختصار، در معنا بزرگ و «ام الکتاب» و اساس قرآن است.
اهمیت سوره فاتحه
سوره حمد در زندگی دینی و فرهنگی مسلمانان اهمیت فراوانی دارد. این سوره در نمازهای پنجگانه، ده بار بر طبق فقه امامیه و ۱۷ بار بر طبق فقه اهلسنت قرائت میشود. امام رضا(ع) قرائت این سوره را در ابتدای نماز به دلیل وجود تمامی خیر و حکمت دنیا و آخرت به صورت یکجا در این سوره میداند به صورتی که هیچ کلامی به جامعیت آن نمیرسد.
به گفته نویسنده تفسیر المیزان، خدا در این سوره چگونگی حمد و ستایش خودش را به بندهاش تلقین کرده و به او آموخته است که در مقام عبودیت و بندگی، ادب بندگی چه اقتضا میکند.
فضیلت و خواص سوره فاتحه ( حمد )
روایات زیادی در فضیلت این سوره وارد شده است. طبق روایتی جبرئیل به پیامبر اسلام(ص) اشاره دارد که نزول این سوره باعث عدم نزول عذاب بر امت اسلام خواهد شد در برخی احادیث، به خواندن سوره حمد و همراه داشتن آن برای در امان ماندن از خطرات توصیه شده است.در روایت دیگری آن را شفای هر دردی دانسته است.در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده اگر سوره حمد ۷۰ بار بر مردهای خوانده شد و او زنده شد، تعجب نکنید.[یادداشت ۱] امام علی(ع) از پیامبر(ص) نقل میکند که سوره حمد از گنجهای عرش الهی بوده و خداوند آن را به پیامبرش اختصاص داده است و او را با هیچ پیامبری شریک نساخت جز بسم الله که فقط آن را به سلیمان داد… هر کسی با اعتقاد به دوستی و پیروی محمد و آل پاکش آن را بخواند در مقابل هر حرف آن حسنهای به او عطا میکند که بهتر است از دنیا و آنچه در آن هست.
پیامبر(ص)، سورهٔ فاتحه را بهترین سوره قرآن دانسته و فرموده است: در تورات و انجیل و زبور و قرآن، سورهای مانند آن نازل نشده است. بنا بر حدیث دیگری از پیامبر(ص)، ثواب قرائت سوره فاتحه، برابر با ثواب قرائت دو سوم قرآن و ثواب صدقهدادن به همه مؤمنان است.
امام صادق(ع) هم درباره سوره فاتحه فرموده است که هر کس آن را قرائت کند، خداوند راه رسیدن به خیر دنیا و آخرت را برای او باز میکند. او همچنین فرموده است که اسم اعظم خدا در این سوره تقسیم شده است. شیخ مفید در کتاب الاختصاص، حدیثی نقل میکند که در آن، پیامبر(ص) در پاسخ به پرسشی دربارهٔ پاداش قرائت سورهٔ فاتحه، ثواب آن را برابر با پاداش قرائت همه کتابهای آسمانی معرفی کرده است.
